Avropa Azərbaycan Məktəbi, “TEAS PRESS” Nəşriyyat Evi və “Libraff” kitab mağazalarının təsisçisi Tale Heydərovun “Xocalı qətliamının 34-cü ildönümündə düşüncələr” yazısını təqdim edirik.
26 fevral tarixi 1992-ci ildə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Xocalının işğalı, eyni zamanda ən böyük kütləvi qətliam kimi tarixə düşən faciənin ildönümüdür.
Rəsmi məlumatlara görə, 613 mülki şəxs qətlə yetirilib, onların 106-ı qadın, 63-ü uşaq, 70-i isə ahıl olub. Yüzlərlə insan yaralanıb, min nəfərdən çox şəxs girov götürülüb, bəzi şəxslər hələ də itkin sayılır. Həmin gecə baş verən hadisələr Azərbaycanın müasir tarixində dönüş nöqtəsinə çevrilib, milli yaddaşın formalaşmasına dərin təsir göstərib.
Təxminən üç onillik ərzində Xocalı Azərbaycan cəmiyyətində itki və ədalətsizlik rəmzi kimi qəbul edilib. Bu faciə ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində qətiyyətini möhkəmləndirib, təhlükəsizlik və suverenlik anlayışlarına yanaşmasına təsir göstərib. Buna görə də 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi başlayarkən, 1990-cı illərin əvvəllərinin mirası ictimai müzakirələrin və siyasi qərarların mərkəzində qalmaqda davam edirdi.
2020-ci il müharibəsi işğal olunmuş Azərbaycan torpaqlarının azad edilməsi məqsədi daşıyırdı. Müharibə dövründə Azərbaycanın Gəncə şəhərində mülki obyektlər Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən məqsədli şəkildə hədəfə alındı. Xocalının xatirəsi və cəmiyyətdəki dərin ağrı nəzərə alınarsa, qarşıdurmanın qisas xarakteri alması üçün açıq potensial mövcud idi. Lakin təxribatlara baxmayaraq, Azərbaycan Xocalı faciəsi, işğal və bir milyona yaxın azərbaycanlının doğma torpaqlarından məcburi köçkün düşməsi ilə bağlı tarixi hadisələrə görə Ermənistan mülki əhalisini hədəfə alan siyasət yürütmədi.
Bu seçimin əhəmiyyəti 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda daha aydın üzə çıxdı. Həmin vaxt Prezident İlham Əliyev və Baş nazir Nikol Paşinyan, Prezident Donald Trampın vasitəçiliyi ilə razılaşma prosesinə start verdilər və gələcək münasibətlərə dair Birgə Bəyannamə imzaladılar. Sənəd tərəflərin BMT Nizamnaməsinə uyğun hərtərəfli sülh müqaviləsi üzərində işi davam etdirmək öhdəliyini əks etdirirdi.
Bu irəliləyiş hələ yekun sülh sazişi deyil, çərçivə sənədi kimi qiymətləndirilsə də, 2020-ci il müharibəsi genişmiqyaslı mülki qisas aksiyaları ilə müşayiət olunsaydı, belə bir imkanın yaranması çətin olardı. Danışıqlar prosesinə başlamaq imkanı qismən də olsa, Azərbaycan tərəfinin mülki əhalini hədəf almamaq qərarından qaynaqlanırdı.
Beləliklə, Xocalı ilə 2025-ci il Bəyannaməsi arasında əlaqə simvolik deyil, mahiyyətlidir. Tarix göstərir ki, mülki əhaliyə qarşı hücumlar sülh təşəbbüslərini çətinləşdirir və ya gecikdirir. 1990-cı illərdə Balkanlarda Srebrenitsa qətliamı kimi faciələr qarşılıqlı inamsızlığı dərinləşdirmiş, müharibədən sonrakı barışıq prosesini xeyli mürəkkəbləşdirmişdi. Yaxın Şərqin bəzi bölgələrində mülki əhalinin hədəfə alınması diplomatik təşəbbüslərin etibarlılığını zəiflədib. Hər bir halda, mülki şəxslərə qarşı zorakılıq qeyri-sabitliyi uzadır.
Ermənistan və Azərbaycan təcrübəsi fərqli trayektoriyanı nümayiş etdirir. Xocalının xatirəsi Azərbaycan kimliyinin əsas elementlərindən biri olaraq qalır. Lakin 2020-ci ildə Qarabağda aparılan əməliyyatların xarakteri 1990-cı illərin əvvəllərinin dinamikasını təkrarlamamaq qərarını əks etdirirdi. Bu yanaşma, nə qədər kövrək və tamamlanmamış olsa da, strukturlaşdırılmış sülh prosesinin irəliləməsinə şərait yaratdı.
Bu dərs Cənubi Qafqazdan kənara da şamil oluna bilər. Bəzi aktorların baxışında mülki əhalini hədəf almaq qısamüddətli hərbi və ya siyasi üstünlüklər gətirə bilər. Lakin uzunmüddətli və davamlı sülh üçün zəruri olan təməli zəiflədir. Tarixi ədalətsizliklər fonunda belə təmkin nümayiş etdirmək danışıqlar və beynəlxalq dəstək imkanını qoruyur. Ermənistan və Azərbaycan arasında formalaşmaqda olan sülh çərçivəsi göstərir ki, münaqişədən sonrakı diplomatiya yalnız yeni faciələrin qarşısı alındıqda real məzmun kəsb edir.
Xocalının 34-cü ildönümündə yaddaş ilə dövlət siyasəti arasında sıx əlaqə aydın görünür. 1992-ci ilin hadisələri milli şüuru formalaşdırmağa davam etsə də, 2020-ci ildən başlayan inkişaf və 2025-ci il Bəyannaməsi sübut edir ki, münaqişələrin gələcək istiqaməti onların ən qaranlıq anları ilə əvvəlcədən müəyyən edilmir. Hazırda qisas dövrlərində sıxışıb qalmış regionlar üçün Ermənistan və Azərbaycan nümunəsi bir reallığı ortaya qoyur: mülki əhalinin qorunması yalnız humanitar öhdəlik deyil, həm də sülhün strateji şərtidir.
