Elmi Tədqiqatla Təsdiqlənən Kristal Daxili Hissə
Şərqi Çində tapılan iki, demək olar ki, kürəyəbənzər dinozavr yumurtaları qoruyub saxladıqları ilə deyil, məhz qoruyub saxlamadıqları ilə beynəlxalq diqqəti cəlb edib. Tədqiqatçılar Anhui əyalətindən olan 13 santimetrlik nümunələri kəsdikdə, onların içərisinin embrion qalıqları ilə deyil, tamamilə kalsit kristalları ilə dolu olduğunu aşkar ediblər.
Yumurtalar əvvəllər təsdiqlənmiş dinozavr fosillərinin tapılmadığı bir region olan Syanşan hövzəsinin Çişan formasiyasından çıxarılıb. Onların xarici morfologiyası Son Təbaşir dövrü yumurtaları üçün tipik görünsə də, qabıqların içərisində daxili divardan mərkəzə doğru böyüyən şəffaf kristal strukturlar var idi. Bu tapıntılar “Journal of Palaeogeography” jurnalında rəsmi olaraq təsvir edilib və elmi rəyə əsaslanan məqalədə yumurtaların mikroteksturası sənədləşdirilərək yeni oospecies (yumurta növü) – Shixingoolithus qianshanensis – təsis edilib.
Elmi məqalədə nümunələr “təxminən kürə şəklində” təsvir edilir və hər birinin diametri təxminən 13 santimetrdir. Qabıq qalınlığı və mikrostruktur xüsusiyyətlərinə əsasən, bu dinozavr yumurtaları Stalicoolithidae oofamilyasına (yumurta ailəsi) təsnif edilir. Tədqiqatdakı əsas müşahidə aydın şəkildə ifadə edilir: “Yumurtanın daxili boşluğu tamamilə şəffaf kalsit kristalları ilə doludur”. Tədqiqatçılar həmçinin “yumurtanın daxili divarından mərkəzə doğru böyüyən kobud sparit kristal dənələrini” təsvir edirlər. Hesabatda heç bir embrion sümüyü, üzvi qalıq və ya yumşaq toxuma barədə məlumat verilmir. Müəlliflər minerallaşmadan əvvəl embrionların mövcud olduğunu iddia etmir və ya bioloji materialın kristallaşmadan əvvəl həll olub-olmadığı barədə fərziyyə irəli sürmürlər.
Syanşan Hövzəsindən İlk Təsdiqlənmiş Dinozavr Fosilləri
Yumurtaların daxili vəziyyəti diagenetik minerallaşma prosesinə uyğundur. Belə ki, basdırıldıqdan sonra yumurtanın içindəki material çürümüş və ya həll olaraq bir boşluq yaradıb. Sonradan bu boşluq mineral-zəngin yeraltı suları ilə dolub və zamanla kalsium karbonat çökərək kristallaşıb.
Tədqiqatda qeyd olunur: “Syanşan hövzəsinin Çişan formasiyasından dinozavr yumurtaları tapılması bu hövzədə ilk dinozavr fosilləri haqqında hesabatdır”. Müəlliflər əlavə edirlər: “Bu kəşf Syanşan hövzəsində və hətta bütün Şərqi Çində Yuxarı Təbaşir və Paleosen təbəqələrinin biostratiqrafik bölünməsi və korrelyasiyası üçün böyük əhəmiyyətə malikdir”. Bu o deməkdir ki, fosillər təkcə bioloji nümunələr deyil, həm də stratiqrafik markerlər rolunu oynayır. Yumurta qabığının mikrostrukturu tədqiqatçılara Şərqi Çindəki çöküntü təbəqələrini bir-biri ilə əlaqələndirməyə və onları Son Təbaşir dövrünün geoloji zaman cədvəlinə yerləşdirməyə imkan verir.
Geoloji Zamanlama: K-Pg Sərhədinə Yaxın Dövr
Fosil təbəqəsi Təbaşir dövrünün son mərhələsinə, yəni 66 milyon il əvvələ aid edilən Təbaşir–Paleogen sərhədi hadisəsindən bir neçə milyon il əvvələ təsadüf edir. Bu sərhəd qlobal miqyasda hazırkı Meksika ərazisində baş vermiş nəhəng asteroid toqquşması olan Çiksulub impakt hadisəsi ilə əlaqələndirilir. NASA-nın Yer Elmləri Bölməsinin məlumatına görə, bu toqquşma “ani və kütləvi ekoloji pozuntuya səbəb olaraq günəş işığının qarşısını almış və bütün dünyada fotosintezi dayandırmışdır”.
Syanşan yumurtalarını birbaşa həmin kütləvi qırğın hadisəsi ilə əlaqələndirən heç bir sübut yoxdur. Tədqiqatda təsvir edilən kalsit kristallaşması qlobal fəlakətin məhsulu deyil, daha çox lokal geokimyəvi proses kimi qiymətləndirilir. Bununla belə, geoloji zamanlama bu yumurtaları Şərqi Asiyada quş olmayan dinozavrların son çoxalma izləri sırasına daxil edir.
Kristal Dolğunun Fosilləşmə Prosesi Haqqında Verdiyi Məlumat
Yumurta qabıqları üç struktur təbəqəsindən ibarətdir: xarici naxışlı səth, sütunvari hissələrdən ibarət radial orta təbəqə və daxili prizmatik təbəqə. Bu xüsusiyyətlər onların Stalicoolithidae ailəsinə təsnif edilməsini əsaslandırır. Müəlliflər qeyd edirlər: “Bu yeni oospecies yumurta qabığının mikrostrukturasına görə Shixingoolithus erbeni növünə daha çox bənzəyir, lakin daha kürəyəbənzər forması və daha böyük yumurta qabığı vahidləri ilə fərqlənir”.
Embrion materialı olmadan taksonomik təyinat tamamilə yumurta qabığının morfologiyasına əsaslanır. Bu məhdudiyyət paleontologiyadakı daha geniş bir problemi – qorunma qeyri-bərabərliyini vurğulayır: fosilin sağ qalması təkcə biologiyadan deyil, həm də basdırıldıqdan sonrakı kimyəvi proseslərdən asılıdır. Syanşan nümunələri yeraltı suların fəaliyyətinin, mineral doyma səviyyəsinin və çöküntü keçiriciliyinin xarici formanı saxlayarkən daxili bioloji materialı tamamilə necə əvəz edə biləcəyini göstərir. Sonda isə təsvir edilən iki nümunə (AGM-DU701 və AGM-DU702) Anhui Geoloji Muzeyində saxlanılır və Shixingoolithus qianshanensis növünün holotipi və paratipi kimi xidmət edir.
