Dərbənd 2 min illik yubileyinə hazırlaşır. Amma necə hazırlaşır, bu, artıq sual doğurur. Çünki şəhərin abadlaşdırılması, yolların sahmana salınması və mədəniyyət ocaqlarının restavrasiya olunması Allahın ümidinə qalıb.
Təxminən 8 ay sonra dərbəndlilər yubileyi qeyd etməlidir. Şəhərdə yaranmış vəziyyət isə heç də ürəkaçan deyil.
Azərbaycan hökumətinin Dərbənddə Heydər Əliyev prospektinin təmirinə ayırdığı pullar yoxa çıxıb. Yolların təmiri üçün nəzərdə tutulan vəsait mənimsənilib. Prospektdə təmir işləri yarımçıq dayanıb. Podratçı şirkətlərə vəd olunan maliyyə vəsaiti verilməyib deyə, işlər elə ilk aydaca, 2014-cü ilin oktyabrında dayandırılıb.
Dərbənddə yaşayan azərbaycanlılar deyir ki, iş başlamazdan əvvəl vergilər naziri Fazil Məmmədov şəhərə gəlib, görüləcək işlərlə bağlı toplantılar keçirib. Görüləcək işlər üçün vəsait isə Müdafiə Nazirliyinin Baş Qərargah rəisi, general-polkovnik Nəcməddin Sadıkovun vasitəsilə iş icraçılarına çatdırılmalı imiş. Bu, təsadüfi deyil. N.Sadıkov Dərbənddə anadan olub, orada ailə həyatı qurub. Həyat yoldaşı Dərbənddə yaşayan ləzgi millətinin nümayəndələrindən olub. Bir neçə il əvvəl N.Sadıkova Dağıstanın Milli Qəhrəmanı fəxri adı verilib, Dərbənd küçələrindən biri onun adını daşıyır. Azərbaycan hökumətinin ayırdığı böyük vəsaiti N.Sadıkova etibar etməsini şərtləndirən bu amillərdir.
Dərbəndlilərin sözlərinə görə, görüləcək işlərin planı təsdiqlənəndən sonra işlərin icrası istiqamətində addımlar atılıb. Dərbənddə tikiləcək olimpiya kompleksinin özülü qazılıb, Azərbaycanın mərhum prezidentinin adını daşıyacaq prospektdə əsaslı təmin aparılmaq üçün söküntü işlərinə başlanıb, Nizami Gəncəvi adına parkda hazırlıq işlərinə start verilib. 1 ayın tamamında isə məlum olub ki, N.Sadıkovun qohumu, pulları iş icraçılarına verəcək Aydın Mürsəlov ortalıqda yoxdur. Nəticədə H.Əliyev prospekti, o cümlədən olimpiya stadionu, teatr binasının tikintisi yarımçıq qalıb.
Nizami parkı da bərbad gündədir. Nizaminin heykəlini yandırıb, barmaqlarını sındırıblar, qırmızıya boyayıblar. İşlər dayandırıldığı bir vaxtda Dərbənddə belə məlumatlar yayılıb ki, guya İdman Olimpiya Kompleksinin tikintisi üçün özül qazılan zaman oradan insan skeletinin qalıqları aşkarlanıb. Ona görə də tikinti dayandırılıb. Tikinti üçün başqa ərazinin ayrılacağı deyilir.
Azərbaycanlılar Dərbənd rayonu ərazisində yer ayrılmasını təklif edir. Hələ keçmiş rəhbər Qurban Qurbanovun dövründə kompleksin elə rayonda tikilməsi planlaşdırılırdı. Ümumiyyətlə, Dərbənddə görüləcək iş çoxdur. İlk növbədə yolların təmirinə ciddi ehtiyac var. Küçələr çala-çuxur, kələ-kötür vəziyyətdədir. Dərbənd rəhbərliyi isə H.Əliyev prospektinə ayrılan vəsaitin kimlər tərəfindən yoxa çıxarılmasını Azərbaycan tərəfinin araşdırmalı olduğunu hesab edir. Hər halda, N.Sadıkov nə baş verdiyinə aydınlıq gətirməlidir.
Dərbəndlilər N.Sadıkovdan danışanda onun həyat yoldaşı tərəfindən olan qohumlarından da bəhs edirlər. Deyirlər ki, generalın qohumları arasında “Sadval”ın rəhbərliyində təmsil olunan şəxslər var.
Generalın onlarla əlaqəsinin olub-olmadığı məlum deyil. Az əvvəl, Qurban Qurbanov vəzifədən uzaqlaşdırılandan sonra Sadıkovun bacısı Gülnaz Hüseynova Dərbəndin 4 saylı məktəbinin direktoru təyin olunub. Bütün məktəblər bərbad olsa da, bu təhsil ocağı qısa müddətdə təmir edilib. Generalın digər bacısı Gülnarənin həyat yoldaşı isə Dərbənd peşə məktəbinin direktoru, bacısı qızı bağça müdirəsi vəzifəsinə təyinat alıblar. General Sadıkovun Dərbənddə güclü dayaqları var. N.Sadıkovu Dərbənddəki yaxın ətrafı “Dima” deyə çağırırlar.
***
Azərbaycanlılar şəhərin parklarına, küçələrinə digər millətin şairlərinin, tanınmışlarının adlarının verilməsinə etirazlarını da bildirirlər. Onlar Dərbəndin qədim Azərbaycan şəhəri olduğunu və əhalinin əksəriyyətini də azərbaycanlılar təşkil etdiyini vurğulayırlar. Odur ki, bu prosesin aparılmasını düzgün saymırlar. Yubiley ərəfəsində narazılıq doğuran başqa bir məsələ Dərbəndin yaşı ilə əlaqədardır. Şəhərin 5 min il yaşı olduğu halda, 3 min il cavanlaşdırılıb. 4 il əvvəl İmam Yarəliyev Dərbəndin meri təyin olunandan sonra şəhərin yaşını 2 min edib.
Rus təhqiqatçısı Qudryatev Dərbəndin tarixini araşdırıb. O, şəhərin 5 min yaşda olduğunu sübut edib. Tarixçinin davamçısı Hacı Murtuzəliyev isə bu iddiaya qarşı çıxıb və 2 min yaşı olduğunu bildirib. İ.Yarəliyev Rusiya Elmlər Akademiyasına üz tutub. O, şəhərin dəqiq yaranma tarixinə dair rəy almaq istəyib. Bu məsələ akademiyada müzakirə olunarkən Qudryatevin deyil, davamçısı Murtuzəliyevin rəyi əsas götürülüb. Yəni Dərbənddə əhalinin məskən saldığı 2 min il əvvəl olduğu qənaətinə gəlinib.
Azərbaycanlıların digər problemi isə sənədləşmə ilə bağlıdır. Rusiyanın başqa şəhərlərindən Bakıya gəlmək istəyənlər sənədlərdə yaranmış problemlərə görə yenidən Moskvaya qayıtmalı olurlar. Bu da çoxunun büdcəsinə uyğun deyil. Nəticədə gedə bilməyib qalırlar. Odur ki, Dərbəndin küçələrində Azərbaycan vətəndaşı olan “bomj”lar var. Onlar sənəd probleminə görə nə Azərbaycana gələ bilir, nə də pulsuzluqdan Moskvaya səfirliyimizə gedə. Bu mənada Dərbənddə konsulluq açılması vacib hesab edilir.
Qiymətlərə gəlincə, şəhəri gəzərkən ərzaq məhsullarının Azərbaycan manatına münasibətdə ucuzlaşdığının şahidi olduq. Rublun günbəgün ucuzlaşması yerli əhalinin alıcılıq qabiliyyətini aşağı salır, qida məhsullarının, yanacağın qiymətinə kəskin surətdə təsir edir. Hazırda Dərbənddə nərə balığı 8-10 manat, dana əti 3 manat 50 qəpik, qoyun əti isə 4 manatdır. Yanacağın qiyməti neftin qiymətinin enib qalxmasına bağlıdır deyə, gün ərzində qiymət 31 qəpikdən 37-38 qəpiyə qədər dəyişir. Dərbənddə yaşayanlar avtomobillərində yanacaq kimi əsasən qazdan istifadə edirlər. Bu yanacaq növü alıcıya 1 litr üçün 5-6 qəpiyə başa gəlir. Mavi yanacaq səhhət üçün zərərli olsa da, dolanışığı əkinçilikdən çıxan dərbəndlilər buna o qədər də fikir vermirlər. Şəhərin qonaqlarını cəlb edən “Narın Qala” kompleksinin dar küçələrində maşınlardan ayrılan tullantı qazın boğucu təsiri hiss olunur. Memarlıq üslubu ilə Bakıdakı İçərişəhəri təkrarlayan “Narın Qala” kompleksinin ətrafında aparılan arxeoloji qazıntılar da Dərbəndin tarixinin qeyd ediləcək yubiley yaşından daha artıq olduğuna dəlalət edir.
Amma Rusiya Milli Elmlər Akademiyası şəhərin tarixini araşdırmağa həvəsli görünmür. Rus tarixçilərinin bu iş Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının görməli olduğu haqda səsləndirdikləri fikirlər isə Bakıda eşidilməmiş qalıb. Tarix üzərində qurulan Dərbəndin yaşı beləcə cavanlaşdırılıb.
***
Dərbənddən Bakıya qayıdanda benzin artıq 33 qəpik olmuşdu. Dərbənd azərbaycanlısı olan sürücü insanların bu vəziyyətin nə qədər davam edəcəyini və necə olacağını proqnozlaşdıra bilmədiklərini deyib ABŞ-ın qarasınca deyinirdi…
Rublun dəyərdən düşməsi Azərbaycandan Dərbəndə gedib ərzaq məhsulları almaq istəyənlərin işinə yarayıb. Azərbaycan vətəndaşı olanlar Dərbəndə üz tutub oradan yağ, qənd, kolbasa, konfet və s. qida məhsulları alıb geri dönürlər. Ancaq vətəndaşlarımızın alış-veriş sevinci çox çəkmir. Samur Sərhəd-Keçid məntəqəsində yaşananlar Dərbənddə bazarlıq edib Azərbaycana qayıdanlarda peşmançılıq yaradır. Bu barədə isə növbəti reportajda bəhs edəcəyik.
“Yeni Müsavat”
