Rəqəmsal texnologiyalar son onillikdə insanların gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu gün sosial şəbəkələr yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, informasiya əldə etmək, təhsil almaq, əylənmək, alış-veriş etmək, ictimai rəy formalaşdırmaq və biznes fəaliyyətini inkişaf etdirmək üçün istifadə olunan qlobal platformalardır. Xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr üçün sosial media gündəlik həyatın ən aktiv istifadə olunan rəqəmsal mühitinə çevrilib. Bununla yanaşı, son illər aparılan beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, sosial şəbəkələrin nəzarətsiz istifadəsi azyaşlıların psixoloji sağlamlığına, davranışına, sosial münasibətlərinə və təhlükəsizliyinə də ciddi təsirlər göstərir. Məhz buna görə dünyanın bir çox ölkəsində artıq əsas müzakirə sosial şəbəkələrin məhdudlaşdırılması deyil, uşaqların bu platformalarda təhlükəsizliyinin necə təmin olunmasıdır.
Azərbaycan Milli Məclisinin üçüncü oxunuşda qəbul etdiyi qanunvericilik dəyişiklikləri də məhz bu qlobal yanaşmanın tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Yeni dəyişikliklərə əsasən, 16 yaşına qədər uşaqlar sosial şəbəkə platformalarında hesab yarada bilməyəcək, 16-18 yaş arası yeniyetmələr isə yalnız valideyn və ya qanuni nümayəndənin razılığı ilə qeydiyyatdan keçə biləcəklər. Qanun dərhal deyil, 12 ay sonra qüvvəyə minəcək. Bu müddət ərzində yaş yoxlaması tətbiq olunacaq platformaların siyahısı müəyyən ediləcək, texniki həllər hazırlanacaq, maarifləndirmə tədbirləri keçiriləcək və yeni mexanizmin tətbiqinə hazırlıq görüləcək.
Bu yanaşmanın təsadüfi olmadığını Milli Məclisin Ailə, Qadın və Uşaq Məsələləri Komitəsinin üzvü Mehriban Vəliyeva da vurğulayır.
Deputat hesab edir ki, rəqəmsal mühitdə uşaqların təhlükəsizliyi artıq təkcə milli deyil, qlobal gündəliyin əsas mövzularından birinə çevrilib: “Son illər sosial şəbəkələrin sürətli inkişafı uşaqlar üçün yeni imkanlar yaratmaqla yanaşı, onların təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi riskləri də gündəmə gətirib. Dünyanın müxtəlif ölkələrində aparılan araşdırmalar göstərir ki, uşaqların nəzarətsiz rəqəmsal mühitdə uzun müddət qalması onların psixoloji sağlamlığına, davranışına, sosial münasibətlərinə və dünyagörüşünün formalaşmasına mənfi təsir göstərə bilər. Məhz buna görə də bir çox dövlətlər uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi istiqamətində yeni hüquqi mexanizmlər tətbiq etməyə başlayıblar. Burada əsas məqsəd sosial şəbəkələri məhdudlaşdırmaq deyil, uşaqları zərərli informasiyadan, kibertəhdidlərdən, virtual zorakılıqdan, manipulyativ alqoritmlərin təsirindən və yaşlarına uyğun olmayan məzmunlardan qorumaqdır. Bu gün Avstraliya, Fransa, Böyük Britaniya, ABŞ-ın bir sıra ştatları, Norveç, Türkiyə və digər ölkələrdə oxşar təşəbbüslərin həyata keçirilməsi göstərir ki, məsələ artıq ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, qlobal miqyasda müzakirə olunan təhlükəsizlik və uşaq müdafiəsi məsələsinə çevrilib.”
Bu fikirlər göstərir ki, Azərbaycanda qəbul olunan dəyişiklik ayrıca hüquqi təşəbbüs deyil, beynəlxalq miqyasda formalaşan rəqəmsal təhlükəsizlik siyasətinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Məqsəd qadağa deyil, uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyidir
Qanun layihəsi ətrafında aparılan müzakirələrdə bəzən bu dəyişikliklər “sosial şəbəkələrə qadağa” kimi təqdim edilir. Halbuki qəbul olunan dəyişikliklərin mahiyyəti tamamilə fərqlidir. Burada məqsəd uşaqları internetdən və ya rəqəmsal dünyadan uzaqlaşdırmaq deyil, onların yaşına uyğun olmayan risklərdən qorunmasını təmin etməkdir.
Müasir sosial media platformaları sadəcə istifadəçilərin paylaşım etdiyi saytlar deyil. Bu platformalar süni intellekt və mürəkkəb alqoritmlər vasitəsilə istifadəçilərin maraqlarını öyrənir, onlara uyğun məzmun təqdim edir, platformada daha uzun müddət qalmağa sövq edir. Böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş bu mexanizmlər uşaqların psixoloji inkişafına fərqli təsir göstərə bilir. Kiberbullinq, zorakılıq görüntüləri, aqressiv və ya manipulyativ məzmun, saxta xəbərlər, onlayn fırıldaqçılıq, şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi və ekran asılılığı artıq beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən uşaqlar üçün əsas rəqəmsal risklər kimi qiymətləndirilir.
Bu baxımdan yaşın yoxlanılması mexanizmi sosial şəbəkələrə girişin qadağan olunması deyil, uşaqların yaşına uyğun mühitdə böyüməsinə yönəlmiş müdafiə vasitəsidir. Eyni zamanda 16-18 yaş arası yeniyetmələr üçün valideyn razılığı mexanizminin nəzərdə tutulması ailənin məsuliyyətini və nəzarət rolunu gücləndirməyə xidmət edir.
Deputat Mehriban Vəliyeva da hesab edir ki, yeni tənzimləmələri qadağa kimi təqdim etmək düzgün yanaşma deyil və onların əsas məqsədi uşaqların hüquqlarını daha etibarlı şəkildə qorumaqdır: “Azərbaycanda qəbul edilən yeni tənzimləməni uşaqların müdafiəsinə yönəlmiş mühüm sosial və hüquqi addım kimi qiymətləndirirəm. Bu dəyişikliklərə ‘qadağa’ kimi yanaşmaq doğru olmaz. Burada məqsəd uşaqların informasiya əldə etmək hüququnu məhdudlaşdırmaq deyil, onların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Qanunvericilikdə nəzərdə tutulan əsas mexanizm sosial şəbəkələrdə qeydiyyat zamanı yaşın yoxlanılmasıdır. 16 yaşadək uşaqlar üçün hesab yaradılmasının məhdudlaşdırılması, 16-18 yaş arası yeniyetmələrin isə valideyn nəzarəti və razılığı ilə platformalarda iştirak etməsi uşaqların mərhələli şəkildə rəqəmsal mühitə hazırlanmasına xidmət edir. Necə ki, uşaqların siqaret, alkoqol, qumar və ya zərərli məzmunlara çıxışına müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq olunur, sosial şəbəkələrdə də yaşa uyğun qoruyucu mexanizmlərin yaradılması müasir dövrün tələbi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma uşaqların hüquqlarının məhdudlaşdırılması deyil, onların hüquqlarının və təhlükəsizliyinin daha etibarlı şəkildə qorunması deməkdir.”
Deputatın müqayisə etdiyi hüquqi mexanizmlər əslində beynəlxalq hüquq praktikasında geniş tətbiq olunan prinsiplərə əsaslanır. Hüquq sistemlərində yaş məhdudiyyətləri cəza və ya qadağa vasitəsi kimi deyil, risklərin idarə olunması mexanizmi kimi tətbiq edilir. Rəqəmsal platformaların da artıq uşaqların gündəlik həyatına, psixoloji inkişafına və sosial davranışlarına birbaşa təsir göstərməsi bu sahədə oxşar yanaşmanın formalaşmasını zəruri edib.
Yeni dəyişikliklər dövlətin uşaq siyasətinin davamıdır
Əslində qəbul olunan dəyişikliklər tamamilə yeni hüquqi yanaşma deyil. Azərbaycan bu istiqamətdə ilk addımı hələ 2018-ci ildə “Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” Qanunu qəbul etməklə atmışdı. Həmin qanun uşaqların yaşına uyğun informasiya almaq hüququnu təmin etməklə yanaşı, onların zərərli informasiyadan qorunması mexanizmlərini də müəyyən etmişdi.
Lakin son səkkiz ildə rəqəmsal dünya sürətlə dəyişib. Əgər həmin dövrdə əsas informasiya mənbələri televiziya və internet saytları idisə, bu gün uşaqların böyük hissəsi vaxtını sosial media platformalarında keçirir. Buna görə də qanunvericiliyin yeni rəqəmsal reallığa uyğunlaşdırılması zərurəti yaranıb.
Mehriban Vəliyevanın fikrincə, qəbul olunan dəyişikliklər həm beynəlxalq təcrübəyə söykənir, həm də Azərbaycanda artıq mövcud olan hüquqi bazanın məntiqi davamıdır: “Azərbaycanın qəbul etdiyi yanaşma beynəlxalq təcrübə və müasir qlobal tendensiyalarla tam şəkildə uzlaşır. Dünyanın müxtəlif ölkələrində uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsinə dair yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi və yaş yoxlama mexanizmlərinin yaradılması istiqamətində hüquqi addımlar atılır. Avstraliya müvafiq qanun qəbul edib, Fransa Avropada bu sahədə öncül addımlardan birini atıb. ABŞ-ın bir sıra ştatlarında, Böyük Britaniyada, İrlandiyada, Norveçdə, Türkiyədə, Kanadada və digər ölkələrdə analoji tənzimləmələr mövcuddur və ya hazırlanır. Hətta qonşu Qazaxıstan və Özbəkistanda da oxşar təşəbbüslər müzakirə olunur. Azərbaycanın yanaşmasının üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, burada beynəlxalq təcrübə yerli reallıqlar və milli qanunvericilik bazası ilə uzlaşdırılıb. Bu, eyni zamanda 2018-ci ildə qəbul edilmiş ‘Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında’ Qanunun məntiqi davamı kimi çıxış edir və rəqəmsal dövrün çağırışlarına uyğun yeni hüquqi mexanizmlər yaradır.”
Yaş məhdudiyyəti hüquqda yeni yanaşma deyil
Uşaqların qorunması məqsədilə yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi hüquq sistemində geniş istifadə olunan mexanizmdir. Heç bir ölkədə azyaşlılara alkoqollu içkilərin, siqaret məmulatlarının, bəzi növ soyuq silahların satılmasına, qumar oyunlarında iştirakına və pornoqrafik məzmuna çıxışına icazə verilmir. Bu məhdudiyyətlər uşaqların hüquqlarını məhdudlaşdırmaq üçün deyil, onların sağlamlığını, təhlükəsizliyini və gələcəyini qorumaq məqsədi daşıyır.
Rəqəmsal mühit də artıq bu yanaşmanın tərkib hissəsinə çevrilir. Çünki sosial media platformaları informasiya mənbəyi olmaqla yanaşı, davranışa təsir göstərən, psixoloji vərdişlər formalaşdıran və uşaqların gündəlik həyatına birbaşa təsir edən vasitələrdir. Buna görə də yaş məhdudiyyətinin sosial şəbəkələrə də tətbiqi beynəlxalq hüquqi praktikada təbii inkişaf mərhələsi hesab olunur.
Beynəlxalq təşkilatların, psixoloqların və kibertəhlükəsizlik üzrə mütəxəssislərin son illərdə irəli sürdüyü tövsiyələr də göstərir ki, sosial şəbəkələrdə uşaqların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi artıq yalnız valideyn nəzarəti ilə məhdudlaşmır. Platformaların özlərinin də hüquqi məsuliyyət daşıması, yaşın təsdiqlənməsi mexanizmlərinin yaradılması və zərərli məzmunun qarşısının alınması müasir rəqəmsal siyasətin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Bu yanaşmanın zəruriliyini Komitə üzvü Mehriban Vəliyeva da uşaqların üzləşdiyi real risklər kontekstində izah edir: “Sosial şəbəkələrin nəzarətsiz istifadəsi uşaqların psixoloji və sosial inkişafına müxtəlif istiqamətlərdə mənfi təsir göstərə bilər. Buraya kibertəzyiq, virtual zorakılıq, dezinformasiya, aqressiv davranış modellərinin təbliği, zərərli çağırışlar, şəxsi məlumatların təhlükəyə məruz qalması və sosial asılılıq kimi risklər daxildir. Xüsusilə erkən yaşlarda uşaqların informasiya süzgəcinin tam formalaşmaması onların müxtəlif manipulyativ təsirlərə daha həssas olmasına səbəb olur. Bu isə həm emosional vəziyyətə, həm də davranış və qərarvermə proseslərinə təsir göstərə bilər. Yaşın yoxlanılması mexanizmi və valideyn nəzarəti bu risklərin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. Valideynlərin prosesə cəlb olunması uşaqların sosial şəbəkələrdən daha təhlükəsiz və məqsədyönlü istifadə etməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda uşaqlar rəqəmsal savadlılıq vərdişlərini mərhələli şəkildə mənimsəyir və gələcəkdə sosial mediadan daha məsuliyyətli istifadəçi kimi yararlanırlar.”
Deputatın diqqət çəkdiyi risklər beynəlxalq hesabatlarda da əsas təhlükələr sırasında göstərilir. Xüsusilə süni intellektlə işləyən tövsiyə alqoritmləri istifadəçilərin davranışlarını analiz edərək onları platformada daha uzun müddət saxlamağa çalışır. Yetkin istifadəçilər üçün nəzərdə tutulmuş bu mexanizmlər uşaqların emosional vəziyyətinə, diqqətinə və sosial davranışlarına daha güclü təsir göstərə bilir. Məhz buna görə də son illər yaş məhdudiyyətləri və valideyn nəzarəti dünyanın əksər ölkələrində rəqəmsal təhlükəsizlik siyasətinin əsas elementlərinə çevrilməkdədir.
Dünya ölkələri niyə eyni istiqamətdə addımlar atır?
Azərbaycanın qəbul etdiyi dəyişikliklər qlobal praktikadan kənar yanaşma deyil. Əksinə, son iki il ərzində dünyanın müxtəlif ölkələrində sosial şəbəkələrdə yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi istiqamətində geniş hüquqi islahatlar həyata keçirilir. Bu da göstərir ki, rəqəmsal platformaların uşaqlara təsiri artıq beynəlxalq səviyyədə ortaq problem kimi qəbul edilir.
Ən diqqətçəkən nümunələrdən biri Avstraliyadır. Bu ölkə 2025-ci ilin dekabrında sosial media platformaları üçün dünyanın ən sərt qanunlarından birini qəbul etdi. Yeni qanun platformalara istifadəçilərin yaşını yoxlamaq öhdəliyi qoyur və azyaşlıların qeydiyyatına imkan verən şirkətlər üçün yüksək məbləğdə maliyyə sanksiyaları nəzərdə tutur. Avstraliya hökuməti hesab edir ki, uşaqların təhlükəsizliyi artıq yalnız valideynlərin deyil, platformaların da hüquqi məsuliyyətidir.
Fransa 2026-cı ilin ilk aylarında Avropada sosial şəbəkələrdə yaş məhdudiyyəti tətbiq edən ilk ölkəyə çevrildi. Burada 15 yaşına qədər uşaqlar valideyn razılığı olmadan sosial media platformalarında hesab yarada bilmirlər. Fransa hökuməti bu qərarı qəbul edərkən uşaqların psixoloji sağlamlığının və şəxsi məlumatlarının qorunmasını əsas prioritet kimi göstərib.
Norveç hökuməti 2026-cı ilin sonuna qədər sosial media platformaları üçün yeni yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqini planlaşdırır. Baş nazir Jonas Gahr Støre bildirib ki, məqsəd uşaqların alqoritmlərin idarə etdiyi virtual mühitdə deyil, real sosial münasibətlər, oyun və ünsiyyət şəraitində böyüməsini təmin etməkdir. Onun sözlərinə görə, uşaqlıq dövrü ekranların və alqoritmlərin deyil, ailənin və cəmiyyətin təsiri altında keçməlidir.
İspaniyada da sosial şəbəkələrə yaş məhdudiyyətlərinin tətbiqi ilə bağlı qanunvericilik təşəbbüsləri geniş müzakirə olunur. Baş nazir Pedro Sançez “Real həyatda qanuni olmayan heç nə virtual aləmdə də qanuni ola bilməz” fikri ilə rəqəmsal platformaların da hüquqi məsuliyyət daşımalı olduğunu vurğulayıb.
ABŞ-da vahid federal model olmasa da, bu məsələ həm Konqresdə, həm də ayrı-ayrı ştatlarda gündəmdədir. Federal səviyyədə 17 yaş həddi ilə bağlı təşəbbüslər irəli sürülüb. Kaliforniya, Texas, Nyu-York, Tennessi və Yuta kimi ştatlarda 18 yaş modelinin tətbiqi müzakirə olunur. Kolorado, Corciya və Luizianada 16 yaş həddi nəzərdən keçirilir. Florida isə 14 yaşdan aşağı uşaqların sosial media platformalarında qeydiyyatını məhdudlaşdıran qanun qəbul edib.
Böyük Britaniya bu sahədə fərqli yanaşma seçib. Qüvvədə olan “Online Safety Act” sosial media şirkətlərini uşaqları zərərli məzmundan qorumaq üçün xüsusi təhlükəsizlik mexanizmləri yaratmağa məcbur edir. İrlandiyada qəbul edilən “Online Safety Code” da platformalara yaşın yoxlanılması, zərərli məzmunun məhdudlaşdırılması və uşaqların məlumatlarının qorunması ilə bağlı konkret öhdəliklər müəyyən edir.
Almaniya, Portuqaliya, Kanada, Türkiyə, Yeni Zelandiya, Malayziya, İndoneziya və Hindistan da analoji qanunvericilik üzərində işləyən və ya artıq müvafiq qərarlar qəbul etmiş ölkələr sırasındadır. Azərbaycanın qonşuları olan Qazaxıstan və Özbəkistanda da sosial şəbəkələrdə uşaqların müdafiəsinə yönəlmiş qanunvericilik təşəbbüsləri gündəmdədir.
Bu mənzərə göstərir ki, Azərbaycan yeni və təcrid olunmuş model tətbiq etmir. Əksinə, ölkə rəqəmsal təhlükəsizliyin təmin olunması istiqamətində formalaşan beynəlxalq hüquqi tendensiyalara qoşulur. Bununla yanaşı, qəbul edilən model yerli qanunvericilik və milli reallıqlar nəzərə alınmaqla hazırlanıb ki, bu da onun praktik tətbiq imkanlarını artırır.
Bu baxımdan Mehriban Vəliyevanın vurğuladığı kimi, Azərbaycanın seçdiyi yanaşmanın əsas üstünlüyü beynəlxalq təcrübənin milli hüquqi baza ilə uzlaşdırılmasıdır. Belə yanaşma həm qlobal tendensiyalara uyğunluğu təmin edir, həm də ölkənin mövcud hüquqi və institusional mexanizmləri ilə vəhdət təşkil edir.
Dünya liderlərinin açıqlamaları qlobal narahatlığın miqyasını göstərir
Sosial şəbəkələrin uşaqlara təsiri ilə bağlı narahatlıq artıq yalnız ekspertlərin və psixoloqların deyil, dövlət rəhbərlərinin də gündəmindədir. Maraqlıdır ki, fərqli siyasi sistemlərə malik ölkələrin liderləri bu mövzuda oxşar mövqedən çıxış edirlər. Bu isə göstərir ki, rəqəmsal təhlükəsizlik məsələsi artıq texnologiya siyasətindən daha geniş məna daşıyır və milli təhlükəsizlik, ictimai sağlamlıq, təhsil və uşaq hüquqları siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilir.
Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan bildirib ki, bəzi rəqəmsal paylaşım platformaları uşaqların zehninə mənfi təsir göstərir və sosial media platformaları açıq şəkildə “zibilxanalara” çevrilib. O, alqoritmlərin manipulyativ gücünün problemi daha da dərinləşdirdiyini vurğulayıb.
Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Leyen isə mövzuya fərqli aspektdən yanaşaraq bildirib ki, əsas məsələ gənclərin sosial mediaya çıxışının olub-olmaması deyil, sosial medianın gənclərə nə dərəcədə çıxış əldə etməsidir. Bu fikir Avropa İttifaqının rəqəmsal təhlükəsizlik siyasətində əsas prinsiplərdən biri hesab olunur.
Norveçin Baş naziri Jonas Gahr Støre hesab edir ki, uşaqların uşaqlığını alqoritmlər deyil, real həyat formalaşdırmalıdır. Onun fikrincə, qəbul edilən hüquqi tədbirlər uşaqların rəqəmsal hüquqlarını deyil, onların sağlam inkişaf hüququnu qorumağa xidmət edir.
İspaniyanın Baş naziri Pedro Sançez isə vurğulayır ki, hüquqi normalar virtual mühitdə də eyni dərəcədə işləməlidir. Bu yanaşma rəqəmsal platformaların artıq cəmiyyət qarşısında daha böyük məsuliyyət daşıdığını göstərir.
Bütün bu yanaşmaların ortaq cəhəti ondan ibarətdir ki, dövlətlər artıq sosial media platformalarını sadəcə texnologiya şirkətləri kimi deyil, cəmiyyətin, xüsusilə də uşaqların inkişafına birbaşa təsir göstərən mühüm aktorlar kimi qiymətləndirirlər. Məhz buna görə son illərdə qanunvericilik təşəbbüsləri də platformaların hüquqi məsuliyyətinin artırılması, yaşın yoxlanılması və valideyn nəzarətinin gücləndirilməsi istiqamətində inkişaf edir.
Ailə, cəmiyyət və dövlət üçün uzunmüddətli əhəmiyyət
Yeni tənzimləmələr yalnız uşaqların sosial şəbəkələrdə qeydiyyatı ilə bağlı texniki dəyişiklik deyil. Bu, dövlətin uşaq siyasətinin, ailə institutunun gücləndirilməsinin və rəqəmsal təhlükəsizliyin yeni mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, rəqəmsal mühitdə uşaqların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi təkcə qanun qəbul etməklə mümkün deyil. Bu proses dövlət, sosial media platformaları, təhsil müəssisələri və valideynlərin birgə fəaliyyətini tələb edir. Qanunvericilik hüquqi çərçivəni müəyyən etsə də, onun praktik nəticəsi bütün iştirakçıların üzərinə düşən vəzifələrin necə yerinə yetiriləcəyindən asılı olacaq.
Bu baxımdan qanunun qüvvəyə minməsi üçün nəzərdə tutulan 12 aylıq keçid dövrü xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Həmin müddət ərzində texniki infrastrukturun formalaşdırılması, yaşın yoxlanılması mexanizmlərinin tətbiqi, normativ sənədlərin hazırlanması və cəmiyyətin yeni qaydalara hazırlanması nəzərdə tutulur.
Milli Məclisin Komitə üzvü hesab edir ki, məhz bu keçid mərhələsi yeni mexanizmlərin effektiv işləməsi baxımından həlledici olacaq:“Qanunun qüvvəyə minməsinə qədər nəzərdə tutulan 12 aylıq keçid dövrü yeni mexanizmlərin uğurlu tətbiqi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu müddət ərzində dövlət qurumları tərəfindən yaş yoxlamasının tətbiq ediləcəyi platformaların müəyyənləşdirilməsi, normativ bazanın tamamlanması, texniki həllərin hazırlanması və geniş maarifləndirmə işlərinin aparılması vacibdir. Sosial şəbəkə platformaları yaşın təsdiqlənməsi mexanizmlərinin yaradılması, uşaqların məlumatlarının qorunması və təhlükəsizlik standartlarının gücləndirilməsi istiqamətində addımlar atmalıdır. Məktəblər isə rəqəmsal savadlılıq, kibertəhlükəsizlik və informasiya mədəniyyəti ilə bağlı maarifləndirici proqramları genişləndirməlidir. Valideynlərin rolu xüsusilə önəmlidir. Onlar uşaqların rəqəmsal fəaliyyətinə nəzarət etməli, onlarla açıq ünsiyyət qurmalı və internetdən təhlükəsiz istifadə vərdişlərinin formalaşdırılmasına dəstək verməlidirlər. Bütün bu tədbirlər kompleks şəkildə həyata keçirildiyi təqdirdə yeni qanunvericilik mexanizmi öz məqsədinə çatacaq, uşaqların zərərli təsirlərdən qorunmasına, onların sağlam inkişafına və daha təhlükəsiz rəqəmsal mühitdə böyüməsinə mühüm töhfə verəcəkdir.”
Deputatın qeyd etdiyi bu məqamlar göstərir ki, yeni tənzimləmə yalnız yaş məhdudiyyətinin müəyyənləşdirilməsindən ibarət deyil. Burada söhbət rəqəmsal təhlükəsizlik ekosisteminin formalaşdırılmasından gedir. Dövlət hüquqi bazanı yaradır, platformalar texniki həlləri tətbiq edir, məktəblər rəqəmsal savadlılığı artırır, valideynlər isə uşaqların internet davranışında daha fəal rol oynayırlar. Məhz bu dörd istiqamətin eyni vaxtda işləməsi qanunun effektivliyini müəyyən edəcək.
Qeyd etmək lazımdır ki, son illər bir çox ölkələrdə aparılan təcrübə də göstərir ki, yalnız hüquqi qadağalar kifayət etmir. Rəqəmsal savadlılığın artırılması, ailədaxili dialoqun gücləndirilməsi və platformaların məsuliyyətinin artırılması paralel şəkildə həyata keçirildikdə uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyi daha yüksək səviyyədə təmin olunur. Azərbaycanın seçdiyi model də məhz bu kompleks yanaşmaya əsaslanır.
Nəticə
Milli Məclisdə üçüncü oxunuşda qəbul edilən dəyişikliklər sosial şəbəkələrə qadağa qoyulması kimi deyil, uşaqların rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə yönəlmiş müasir hüquqi mexanizm kimi qiymətləndirilməlidir. Dünyanın aparıcı ölkələrində formalaşan təcrübə göstərir ki, dövlətlər artıq sosial media platformalarını yalnız texnologiya şirkətləri kimi deyil, uşaqların psixoloji inkişafına, davranışına və informasiya təhlükəsizliyinə təsir göstərən mühüm aktorlar kimi qəbul edirlər.
Bu baxımdan Azərbaycanın qəbul etdiyi model beynəlxalq təcrübə, milli qanunvericiliyin inkişafı və dövlətin uşaq siyasəti ilə uzlaşan kompleks yanaşma nümayiş etdirir. Yaşın yoxlanılması mexanizmi, valideyn nəzarətinin hüquqi əsaslarının yaradılması, platformaların məsuliyyətinin artırılması və rəqəmsal savadlılığın inkişaf etdirilməsi bir-birini tamamlayan elementlər kimi çıxış edir.
Nəticə etibarilə, yeni tənzimləmələrin əsas məqsədi uşaqların informasiya əldə etmək hüququnu məhdudlaşdırmaq deyil, onların sürətlə dəyişən rəqəmsal mühitdə təhlükəsizliyini təmin etmək, zərərli təsirlərdən qorumaq və sağlam inkişafı üçün daha etibarlı hüquqi mexanizm formalaşdırmaqdır. Məhz bu səbəbdən Azərbaycanın qəbul etdiyi dəyişikliklər qlobal rəqəmsal təhlükəsizlik siyasətinin milli səviyyədə tətbiq olunan mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
