Bəzən elə bir nöqtəyə gəlib çatırsınız ki, əlinizdəki bütün bütün qurumlar rəsmi imtina cavabı verir. Rayon idarəsi sizi nazirliyə göndərir, nazirlik məktubunuzu yenidən rayon idarəsinə yönləndirir, aylar keçir, amma problem yerindən tərpənmir. Məhkəməyə getmək istəyirsiniz, lakin vəkil tutmağa maddi imkanınız çatmır, hüquqi məsələlərin mürəkkəbliyi isə gözünüzü qorxudur. Məhz belə məqamlarda dövlət idarəçiliyi mexanizminin içində vətəndaşın xeyrinə işləyən xüsusi bir instansiya xatırlanmalıdır. İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkil — Ombudsman. Bəs Ombudsman kimdir? O, sadəcə quru şikayətləri toplayan növbəti bir dövlət idarəsidir, yoxsa bürokratik əngəllərdə ilişib qalmış vətəndaşın rəsmi müdafiəçisi?
Ombudsman nə məhkəmədir, nə də prokurorluq
Əvvəlcə ən çox rast gəlinən yanlış təsəvvürü aradan qaldıraq, Ombudsman məhkəmə deyil. O, kimisə həbs edə, yaxud hakimin qəbul etdiyi qərarı ləğv edə bilməz. Əgər qonşunuzla aranızda pul davası varsa və ya cinayət işi üzrə məhkəmə hökm çıxarıbsa, Müvəkkil bu prosesə birbaşa müdaxilə etmir.
Ombudsmanın əsas missiyası tamamilə başqadır. Dövlət məmurunun, nazirliyin, komitənin, icra hakimiyyətinin və ya bələdiyyənin sizin konstitusion hüququnuzu pozub-pozmadığını yoxlamaq. Bir vəzifəli şəxs qanunu kənara qoyub özbaşınalıq edirsə, vətəndaşın müraciətinə bilərəkdən cavab vermirsə, yaxud dövlət xidmətini süni şəkildə əlçatmaz edirsə, Ombudsman məhz həmin məmurun qarşısında qanun tələbini qoyan tərəfsiz nəzarətçidir.
Hansı hallarda ombudsmana yazmaq olar?
Dövlət orqanına ərizə vermisiniz, qanuni 15 və ya 30 iş günü keçib, lakin qurum susur və heç bir cavab vermir.Xəstəxanada təcili əməliyyat üçün göndəriş verilmir, pensiya stajınız qanunsuz azaldılıb, yaxud əlillik dərəcəsi təyinatında açıq-aşkar qərəz nümayiş etdirilir. Yaşadığınız binanın həyəti qanunsuz zəbt olunur, yerli icra orqanı isə sakinlər tərəfindən yazılan onlarla şikayətə məhəl qoymur. Cəzaçəkmə müəssisələrində və ya hərbi hissələrdə qeyri-insani rəftar, tibbi yardımın göstərilməməsi və ya qanunsuz təzyiq halları olduqda (Ombudsmanın bura xəbərdarlıq etmədən daxil olmaq səlahiyyəti var). Bütün bu hallarda Ombudsmana müraciət ən qısa və kəsərl yol ola bilər.
Ombudsmanın gücü nədədir?
Bəzən vətəndaşlar düşünə bilər ki, “Nazirlik mənə qulaq asmadı, Ombudsman nə edəcək?”. Fərq bundadır ki, adi vətəndaşın məktubuna formal cavab yazmaq hansısa məmur üçün asan görünə bilər, lakin Ombudsmanın sorğusunu cavabsız qoymaq qanunla birbaşa məsuliyyət yaradır. “Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkili (ombudsman) haqqında” Konstitusiya Qanununa əsasənOmbudsman istənilən dövlət orqanından, müəssisədən araşdırma üçün lazım olan məxfi və ya xidməti sənədləri, arayışları tələb edib ala bilər. Müvəkkil və ya onun nümayəndələri faktı yerində araşdırmaq üçün dövlət idarələrinə maneəsiz daxil ola bilərlər. Araşdırma nəticəsində hüquq pozuntusu təsdiq olunarsa, Ombudsman həmin dövlət qurumuna rəsmi qərar (tövsiyə) göndərir ki, “Vətəndaşın hüququ pozulub, filan qanunsuz addım dərhal aradan qaldırılsın”.
Əgər vəzifəli şəxs vətəndaşın hüququnu kobud surətdə pozubsa, Ombudsman həmin şəxsin intizam məsuliyyətinə cəlb edilməsi, işdən azad olunması və ya cinayət məsuliyyəti daşıması üçün Baş Prokurorluğa rəsmi müraciət edir.
Müraciət necə edilməlidir?
Ombudsmana müraciət etmək üçün mürəkkəb hüquqi terminlər bilmək və ya böyük məbləğdə rüsum ödəmək lazım deyil. Bu xidmət tamamilə ödənişsizdir. Ərizə yazarkən üç sadə qaydaya əməl etmək yetərlidir. Adınız, soyadınız, ünvanınız və əlaqə nömrəniz dəqiq göstərilməlidir (adsız müraciətlərə baxılmır). Uzun şikayətlər yazmaq əvəzinə ardıcıllığı qeyd edin: “Filan tarixdə filan idarəyə müraciət etdim. Filan tarixdə mənə əsassız imtina verildi (və ya cavab verilmədi). Hesab edirəm ki, bununla mənim hüququm pozulub”. Şikayət etdiyiniz quruma yazdığınız ərizənin nüsxəsini və oradan sizə verilən rəsmi imtina məktubunu mütləq əlavə edin.
Müraciəti poçtla göndərə, Ombudsmanın rəsmi internet portalı (ombudsman.az) vasitəsilə elektron formada təqdim edə, yaxud təcili hallarda 916 nömrəli “Qaynar xətt” mərkəzinə zəng edərək birbaşa şifahi bildirişlə çatdıra bilərsiniz.
Bürokratik maneələrlə üz-üzə qalanda haqqınızı tələb etməkdən çəkməyin. Dövlət nəzarəti mexanizmləri yalnız o zaman işlək olur ki, vətəndaş öz haqqını axtarmaqdan yorulmasın. Qanunun sizə verdiyi qoruyucu vasitələri bilin və onlardan yerində istifadə edin.
Bu məqalə ““Konstitusiya” Araşdırmalar Fondu tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Vətəndaş müraciətlərinə baxılmasının monitorinqi: şəffaflıq, cavabdehlik və innovasiyalar” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb.
Xanoğlan Əhmədov
