Dünyaca məşhur tibb jurnalı Lancet tərəfindən sifariş edilən hesabat qlobal qida sistemində köklü transformasiyaya uyğun bir pəhrizə diqqət yetirir. Meyvə, tərəvəz, qoz-fındıq və paxlalı bitkilərin qlobal istehlakının ikiqat artması nəzərə alınmaqla, həm planeti, həm də fərdi sağlamlığı qoruyacaq davamlı bir pəhriz araşdırılır.
Elchi.az xəbər verir ki, elmi dünya planetimizin insan mərkəzli transformasiyaların baş verdiyi “Antroposen dövrünə” daxil olub-olmadığını müzakirə edərkən, dünyaca məşhur tibb jurnalı bu dövrün qida ehtiyacları haqqında hesabat dərc edib. Jurnal tərəfindən yaradılan Antroposen Qida Komissiyası tərəfindən hazırlanan “Davamlı Qida Sistemlərindən Sağlam Qidalanmaya” adlı hesabatda həm qida zəncirlərinin təhlükəsizliyi, həm də yeni dünyada sağlam qidalanma araşdırılır.
Sabit dövrün sonu
Hesabatda bu məqsəd belə ifadə olunur: “Yer üzündə insan sağlamlığını və ətraf mühitin dayanıqlığını optimallaşdırmaq üçün ən güclü vasitə qidadır. Lakin, hazırda qida həm insanları, həm də planeti təhdid edir. Bəşəriyyətin üzləşdiyi ən böyük problem davamlı qida sistemləri vasitəsilə artan qlobal əhaliyə sağlam qidalanma təmin etməkdir. Qlobal qida kalori istehsalı ümumiyyətlə əhali artımı ilə ayaqlaşsa da, 820 milyondan çox insan hələ də kifayət qədər qida çatışmazlığı yaşayır və daha çox insan keyfiyyətsiz qida istehlak edir. Sağlam olmayan pəhrizlər hazırda alkoqol, narkotik və tütün istifadəsinin ümumi sayından daha çox xəstəlik və ölüm riski yaradır. Qlobal qida istehsalı iqlim sabitliyini və ekosistem müqavimətini təhdid edir və ətraf mühitin deqradasiyasının və planetar sərhədlərin aşılmasının ən böyük səbəbidir. Ümumilikdə nəticələr dəhşətlidir.”
Bəzi qidalar bitəcək
Hesabatda qeyd olunur ki, 2050-ci ilə qədər daha sağlam pəhrizə keçid qidalanma vərdişlərində əhəmiyyətli dəyişikliklər gətirəcək. “Qlobal meyvə, tərəvəz, qoz-fındıq və paxlalı bitkilərin istehlakı ikiqat artmalı və qırmızı ət və şəkər kimi qidaların istehlakı 50 faizdən çox azaldılmalıdır. Heyvan mənşəli qidaları azaldan pəhriz həm sağlamlıq, həm də ətraf mühit üçün daha yaxşı nəticələr verir”, – deyə hesabatda bildirilir. Hesabatda ilk dəfə olaraq sağlam qidalanma və davamlı qida istehsalı üçün elmi hədəflər müəyyən edilib və bildirilir ki, “2050-ci ilə qədər 10 milyard insanı sağlam pəhrizlə qidalandırmaq həm mümkündür, həm də zəruridir”.
Əsas xüsusiyyətlər
Planetin pəhrizi tam taxıl, tərəvəz, meyvə, paxlalı bitkilər və qoz-fındıqla zəngin olmalıdır; Pəhrizdə qırmızı ət və əlavə şəkərin az olduğunu vurğulayan Qidalanma və Pəhriz üzrə Mütəxəssis Tuğba Tapan Kayan “Haber Global Web Özel”ə bildirib: “Planetin pəhrizi ətraf mühitə təsirləri (istixana qazı tullantıları, su və torpaq istifadəsi və biomüxtəlifliyin itirilməsi) azaltmaqla yanaşı, insan sağlamlığını da yaxşılaşdırmağı hədəfləyir. Pəhriz heyvan məhsullarının azaldılmasına və bitki mənşəli qidaların artırılmasına əsaslanır.”
Nə üçün vacibdir?
Kayan tərəfindən qeyd edildiyi kimi, pəhrizin əsasları bunlardır:
Sağlamlıq baxımından: Yüksək riayət bütün səbəblərdən ölüm, ürək-damar xəstəlikləri, 2-ci tip diabet, bəzi xərçəng növləri və koqnitiv geriləmə riskinin azalması ilə əlaqələndirilir.
Ətraf Mühitin Davamlılığı: Pəhriz istixana qazı tullantılarını və təbii sərvətlərdən istifadəni azaldır; ekoloji cəhətdən təmiz qidalanma ilə insan sağlamlığı arasında güclü bir korrelyasiya nümayiş etdirilib.
Qlobal Təsir: Geniş şəkildə tətbiq olunmaqla hər il 15 milyona qədər ölümün qarşısının alına biləcəyi təxmin edilir.
Güclü bir model
“Planetar pəhriz həm insan sağlamlığını, həm də planetin davamlılığını dəstəkləyən elmi cəhətdən möhkəm bir modeldir. O, xroniki xəstəlik riskini azaldır, eyni zamanda ətraf mühit yükünü azaldır. Bununla belə, mikroelement çatışmazlığı və regional uyğunlaşma fərqləri kimi məsələlər üzrə əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.”
Şayəstə
