Azərbaycan və Ermənistan arasında onilliklərdir davam edən münaqişə artıq həllini tapmaq üzrədir. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərini işğaldan azad edərək ərazi bütövlüyünü bərpa etdi. Bu prosesdə Azərbaycanın mövqeyi həm SSRİ Konstitusiyasına, həm də beynəlxalq hüquq normalarına görə tam haqlı idi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamə də Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan torpaqlarından çıxarılmasını tələb etsə də, rəsmi İrəvan buna əməl etməmişdi.
Nəhayət, Ermənistan rəhbərliyi gerçəkliyi qəbul etməyə başlayıb – 2023-cü ildə Baş nazir Nikol Paşinyan Azərbaycanın 86,6 min kv.km-lik ərazi bütövlüyünü (Qarabağ bölgəsi də daxil olmaqla) tanımağa hazır olduqlarını bəyan etdi. Bu tarixi dönüş nöqtəsi sülh sazişinin imzalanmasına şərait yaradır və bölgədə yeni dövrün başlamaq üzrə olduğunu göstərir. Sülh müqaviləsinin imzalanması təkcə münaqişəyə son qoymaq deyil, eyni zamanda həm Ermənistan, həm də bütün region üçün geniş iqtisadi və siyasi dividentlər vəd edir. Xüsusilə, Ermənistan Azərbaycanla sülh şəraitində uzun illər təcrid vəziyyətindən çıxaraq ticarət, energetika, nəqliyyat və diplomatik əlaqələrdə mühüm qazanc əldə edə bilər. Aşağıda sülhün Ermənistan üçün bəzi əsas faydaları müxtəlif sahələr üzrə təhlil edilir. Bu faydaların reallaşması üçün Azərbaycanın daima vurğuladığı ədalətli və haqlı mövqedən çıxış etməklə bölgədə davamlı sülhün təmin olunması əsas şərtdir.
Ticarət və nəqliyyat əlaqələrinin bərpası
Uzun illərdir ki, Ermənistan Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhədlərinin bağlı olması səbəbindən regional ticarət və nəqliyyat layihələrindən kənarda qalmışdır. Sülh sazişinin imzalanması nəticəsində bu sərhədlərin açılması və kommunikasiyaların bərpası gözlənilir. Xüsusilə, Zəngəzur dəhlizinin (bəzi mənbələrdə TRİPP – Trump Route for International Peace and Prosperity adlandırılır) açılması ilə Azərbaycan öz əsas hissəsini eksklav Naxçıvanla birləşdirən yeni bir yol və dəmir yolu bağlantısı əldə edəcək. Bu dəhliz eyni zamanda Çin ilə Avropa arasında yük daşımalarını sürətləndirən Orta Dəhlizin bir parçasına çevriləcək. Ermənistan üçün isə bu, öz ərazisindən keçən beynəlxalq tranzit imkanları deməkdir: sülh sayəsində Ermənistan birbaşa quru yolu ilə Rusiya, İran, Mərkəzi Asiya və Avropa bazarlarına çıxış əldə edəcək.
Başqa sözlə, illərdir dalan vəziyyətində qalmış Ermənistan əsas ticarət yollarına qoşularaq tranzit ölkəyə çevrilə bilər. Sərhədlərin açılması nəticəsində ticarət xərclərinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması gözlənilir. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, Ermənistan-Türkiyə sərhədinin açılması idxal-ixrac daşımalarının məsafəsini qısaldacaq və bu da nəqliyyat xərclərini təxminən 30%-ə qədər aşağı sala bilər. Hazırda Ermənistanın xarici ticarətinin böyük hissəsi yeganə şimal qonşusu Gürcüstan üzərindən həyata keçirilir. Sülhdən sonra isə daha sürətli və alternativ marşrutlar, xüsusən Türkiyə üzərindən Avropaya çıxış, Ermənistanın orta müddətli iqtisadi artım perspektivlərini gücləndirə bilər.
Azərbaycan da artıq ilk addım olaraq öz ərazisi üzərindən Ermənistana yük daşımalarına tətbiq edilən məhdudiyyətləri tamamilə aradan qaldırıb. Məsələn, oktyabr 2025-də uzun fasilədən sonra ilk dəfə Qazaxıstan taxılı Azərbaycanın iştirakı ilə Ermənistana tranzit edildi. Rəsmi Bakı bunu “sülhün iqtisadi faydası” adlandırdı, İrəvan isə bu addımı regional kommunikasiyaların açılması və qarşılıqlı etimadın güclənməsi yolunda mühüm addım kimi qiymətləndirdi.
Yeni nəqliyyat əlaqələri yükdaşıma həcmlərində də sıçrayış yaradacaq. Hesablamalara görə, Zəngəzur dəhlizi və əlaqəli dəmir yolu xətləri istifadəyə verildikdən sonra Orta Dəhliz vasitəsilə yük dövriyyəsi 30-40% daha sürətli həyata keçə bilər. Tranzit həcminin isə illik 15 milyon ton yükə qədər yüksələcəyi proqnozlaşdırılır. Bu miqyasda yük axını təkcə Azərbaycan üçün deyil, Ermənistan üçün də tranzit haqqı və yeni iş yerləri deməkdir. Hətta hesab edilir ki, yeni dəmir yolu xətti tam gücü ilə işə düşdükdən sonra Ermənistan iqtisadiyyatında cəmi iki il ərzində 30%-lik artım müşahidə oluna bilər. Açıq sərhədlər və bərpa olunan infrastruktur təkcə yük tranzitini yox, həm də turizmi canlandıracaq.
Enerji sahəsində əməkdaşlıq perspektivləri
Ermənistanın sülh müqaviləsindən qazanacağı ən mühüm dividentlərdən biri də enerji sahəsində olacaq. Ölkənin öz təbii qaz və neft ehtiyatları yoxdur və indiyədək enerji təminatında Rusiya, İran və digər ölkələrdən asılı vəziyyətdədir. Xüsusilə, “Qazprom”un Ermənistan filialı ölkənin qaz bazarında inhisarçıdır ki, bu da qiymətlərin yüksək olması və təchizatda siyasi təsirlərə açıq olmaq deməkdir. Sülh şəraiti isə Ermənistana qonşu Azərbaycan və region ölkələrindən enerji təchizatı üçün yeni marşrutlar aça bilər.
Bölgədə nəzərdə tutulan yeni tranzit dəhlizləri həm də elektrik enerjisi və yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq üçün zəmin yaradır. Azərbaycanın enerji strategiyasına görə, 2030-cu ilədək yaradılacaq “yaşıl enerji”nin 70%-dən çoxunu ixrac etmək və Xəzər dənizi ilə Qara dəniz, Türkiyə və Avropanı birləşdirən enerji dəhlizi qurmaq hədəflənir. Azərbaycan rəsmiləri açıq şəkildə bildiriblər ki, “Cənubi Qafqazda Xəzərdən Türkiyəyə uzanan enerji dəhlizi Zəngəzur üzərindən keçəcək”. Belə bir layihənin gerçəkləşməsi Ermənistanın yeni enerji bazarlarına çıxış əldə etməsi və bu sahədə investisiyaları cəlb etməklə iqtisadiyyatını canlandırması üçün stimul ola bilər.
Xarici sərmayələr və iqtisadi inkişaf perspektivləri
2020-ci ildə müharibənin yenidən alovlanması nəticəsində həm Ermənistanda, həm də Azərbaycanda birbaşa xarici investisiya (BXİ) axınlarında kəskin azalma müşahidə edildi. Konflikt regionda geosiyasi riskləri artırdığı üçün hər iki ölkədə 2020-ci ildə BXİ həcmi əvvəlki illərə nisbətən ciddi şəkildə aşağı düşdü. Lakin siyasi sabitliyin və təhlükəsizlik mühitinin yaxşılaşması investor etimadını artıracaq, nəticədə həm Azərbaycana, həm də Ermənistana daha çox xarici kapital daxil ola bilər. Beynəlxalq analitiklər qeyd edir ki, münasibətlərin normallaşması “yeni investisiya imkanlarının kilidini aça” bilər.
Sülhün ilk təsirlərindən biri kimi, 2025-ci ilin birinci rübündə Azərbaycanın cəlb etdiyi BXİ təxminən 1,5 milyard dollar olduğu halda, Ermənistan cəmi 113 milyon dollar sərmayə cəlb edə bilib. Bu, Ermənistanın on illər boyu marşrutlardan təcrid vəziyyətində qalmasının bir nəticəsidir. Sülh razılaşması ilə Ermənistan qlobal ticarət şəbəkələrinin bir parçasına çevriləcək və gömrük-tranzit rüsumlarından gəlir əldə etməyə başlayacaq.
Avropa İttifaqı “Qlobal qapı” strategiyası çərçivəsində Ermənistana 2,5 milyard avro dəyərində investisiya paketi açıqlayıb. Aİ liderliyi Ermənistanın sülh sonrası irəli sürdüyü “Sülhün kəsişməsi” regional bağlantı təşəbbüsünə də dəstək ifadə edib. Asiya İnkişaf Bankı (ADB) da Ermənistanın bu təşəbbüsünü öz konsepsiyaları ilə üst-üstə düşdüyünü qeyd edib.
Ankara və İrəvan 2022-ci ildən etibarən münasibətlərin normallaşdırılması üzrə dialoqa başlayıblar. Türkiyə tərəfi bildirib ki, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesində irəliləyiş olarsa, sərhədlərin açılması mümkündür. Artıq tərəflər üçüncü ölkə vətəndaşlarının keçidi üçün sərhədin açılmasını müzakirə edirlər. Ermənistan Maliyyə naziri Vaqe Hovhannisyanın fikrincə, sərhəd açılsa nəqliyyat xərcləri azalar və Ermənistan tranzit mərkəzinə çevrilər.
Münaqişə səbəbindən indiyədək Çin sərmayələri Ermənistana çox cüzi olub, lakin sülh müqaviləsi bağlandıqdan sonra Çin investorlarının da infrastruktur layihələrində iştirakı mümkündür.
Diplomatik əlaqələrin normallaşması və regional əməkdaşlıq
Ermənistan Metsamor (Margara) sərhəd məntəqəsini yenidən quraraq açılışa hazır vəziyyətə gətirmişdir. ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə avqust 2025-də Vaqşinqtonda əldə olunan ilkin sülh razılaşması çərçivəsində strateji tranzit dəhlizinin yaradılması təşəbbüsü elan olunub. Bu layihə Azərbaycanla Ermənistan arasında ikitərəfli iqtisadi əlaqələri də gücləndirəcək.
Beynəlxalq reytinq agentlikləri qeyd edir ki, münaqişənin həlli Ermənistanın siyasi risklərini azaldacaq və ölkənin suveren kredit reytinqinə müsbət təsir göstərə bilər.
Hərbi və təhlükəsizlik aspektləri
Beynəlxalq müşahidəçilər vurğulayır ki, sülh razılaşması ticarətin genişlənməsi hesabına iqtisadi artımı sürətləndirə bilər. Paşinyan hökumətinin də qeyd etdiyi kimi, bölgədə yeni müharibənin olmayacağına dair inam sülhün əsas təməlidir.
2025-ci il büdcəsində Ermənistanda müdafiə xərcləri ÜDM-in 6,1%-nə kimi yüksəlib. Fitch Ratings qeyd edir ki, davamlı sülh Ermənistanın maliyyə risklərini azalda bilər. Eyni zamanda, sülh Azərbaycana da öz iqtisadiyyatını diversifikasiya etməyə imkan verəcək.
Nəticə
Azərbaycan beynəlxalq hüquq çərçivəsində tanınmış ərazi bütövlüyünü təmin etməklə haqlı mövqeyini ortaya qoyub. Sülh razılaşması Ermənistanı xarici sərmayəçilər üçün cəlbedici bazara çevirir. Diplomatlar qeyd edir ki, Ukraynadakı müharibə fonunda bu alternativ marşrutun əhəmiyyəti daha da artır.
Mənbələr: Sənəddəki faktlar Fitch Ratings, Reuters və Caspian Policy Center kimi qurumların təhlillərinə əsaslanır.
Hazırladı: “Elchi.az” Araşdırma Qrupu
