Manata təzyiqlər artıb: Milli valyutamız üçün təhlükəli mərhələ başlayıb

Dünya neft bazarında baş verənlər, həmçinin bir çox ölkələrdə valyutanın devalvasiyaya uğraması Azərbaycan milli valyutası ilə bağlı narahatlığı artırmaqdadır. Ekspertlər manatın təzyiqlərə uzun müddət tab gətirə bilməyəcəyini vurğulayırlar. Qeyd edək ki, ötən ilin sonundan başlayaraq, manata təzyiqlər artıb.

Bu barədə iqtisadçı ekspert Samir Əliyev musavat.com-a açıqlama verib: “Hökumət Mərkəzi Bankın timsalında manatın sabitiyini təmin edəcəyini bəyan edib. Bankın 2015-ci il üçün pul və maliyyə sabitliyi siyasətinin əsas istiqamətləri barədə bəyanatında milli valyutanın sabitliyi xüsusilə vurğulanır. Qarşıdan həm də parlament seçkiləri gəlir. Hökumət bir qayda olaraq, seçki ilində qiymət artımını şərtləndirən addımlar atmaqdan çəkinir. Son həftələr neftin qiymətində müşahidə edilən bahalaşma tendensiyası manatın devalvasiyası məsələsini nisbətən arxa plana keçirir. Ancaq bu devalvasiyanı hökumətin gündəmindən çıxarmır. Bu, əvvəl-axır baş verəcək. Manatın ucuzlaşması zamanın məsələsidir”.

Ekspertin fikrincə, hökumət artıq devalvasiya barədə ciddi düşünməyə başlayıb və əvvəlki açıqlamalarından fərqli olaraq, devalvasiya ideyasını rədd etmir: “Əgər əvvəllər birmənalı olaraq, manatın sabitliyindən danışılırdısa, hazırda indiki məzənnənin əlverişli olmaması vurğulanır. Ölkə prezidenti ilk olaraq, manatın baha olmasının ixraca zərər vurduğuna işarə edərək, manatın avroya bərabərləşdirilməsinin zəruriliyini qeyd etdi. Bu isə manatın 11 faiz ucuzlaşmasını nəzərdə tutur. Onun ardınca Prezident Administrasiyasının ictimai-siyasi məsələlər şöbəsinin müdiri Əli Həsənov məsələnin gündəmdə olduğu bildirib. Mərkəzi Bankın 2014-cü ilin yekunlarına həsr olunmuş geniş iclasında sədr Elman Rüstəmov qeyri-neft iqtisadiyyatının sürətli inkişafı üçün zəruri monetar dəstəyini verəcəklərini, o cümlədən, monetar yumşaltma alətlərindən istifadə edəcəklərini açıqlayıb. Göründüyü kimi, qeyri-neft sektorunun inkişafının prioritet elan edildiyi bir zamanda manatın devalvasiyası ilə bağlı ehtimal artır. Xüsusən də, neft gəlirlərinin azalması fonunda qeyri-neft gəlirlərinin artırılmasına ehtiyac var”.

S.Əliyevin dediyinə görə, manat uzun müddətdir ki, təzyiq altındadır: “2014-cü ilin sonundan başlayaraq, həm dünya bazarlarında neftin ucuzlaşması, həm də Rusiya amili ona gətirib çıxartdı ki, manata təzyiqlər artdı. Mərkəzi Bank təzyiqləri minimuma endirmək üçün dekabrda 1,3 milyard, yanvar ayında isə 1 milyarddan çox dollar satmalı oldu. Ümumən götürəndə iki ayda manatın saxlanmasına 2,3 milyard dollar sərf edildi. Bu da Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatının 15 faizini “əritdi”. Hər ay təxminən 1 milyard dollar itirmək Mərkəzi Bankının planına daxil deyil. Neftin ucuzlaşması Neft Fondunun da valyuta bazarında dollar satması imkanını azaldıb. Yük hər bir halda Mərkəzi Bankın üstünə düşür”.

Ekspertin ehtimalına görə, hazırda söhbət manatın nə vaxt ucuzlaşacağından gedir: “2009-cu ildə hökumət gözlədi və neftin qısa müddətdə bahalaşması problemi müvəqqəti də olsa, dondurdu. Ancaq təəssüf ki, hökumət həmin dövrdən dərs çıxartmadı. Yenə də iqtisadiyyatı neft sektoru üzərində inkişaf etdirməyə başladı. İndi yenidən oxşar problemlə üzləşib. Çıxış yolunu isə, hələlik qeyri-neft sektorunu inkişaf etdirməkdə yox, vergi və rüsumları artırmaqda, ixtisarlar aparmaqda görür. Halbuki inhisarçılığın aradan qaldırılması, rəqabət mühitinin formalaşdırılması, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı ilk növbədə atılmalı olan addımlardır. Manatın devalvasiyası heç də çıxış yolu deyil, ancaq zəruridir. İxracımızda qeyri-neft sektorunun payı da elə yüksək deyil, cəmisi 7-8 faizdir. Səbəb heç də təkcə manatın bahalı olmasından qaynaqlanmır. İxrac edə biləcəyimiz məhsulların çeşidi azdır. Məhdud çeşidli mallarımız keyfiyyət baxımından rəqabət apara bilər. Enerji xammalını ən yaxşı halda, qeyri-neft xammalı, yəni meyvə-tərəvəz əvəzləyir. Ancaq ixracı stimullaşdırmaq hökumətin əsas vəzifəsi olmalıdır. Neftdən asılılığı azaltmaq istəyiriksə, ya Avropa ölkələri kimi keyfiyyət rəqabətində üstün olmalıyıq, ya da Çin və Koreya kimi qiymət rəqabətində… Daxili bazarımız kiçik olduğundan yeni qurulan kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı sənayesi tam gücü ilə işləyə bilmir. Onların xarici bazara çıxışını təmin etmək lazımdır. Ancaq dünyada baş verən “valyuta müharibələri” manatın əleyhinə işləyir. Azərbaycanın ticarət tərəfdaşlarının demək olar ki, hamısının valyutası manata nəzərən ucuzlaşıb. Bu isə məhdud qeyri-neft ixracını daha da azaldır. Manatın devalvasiyası dünya bazarında neftin qiymətindən asılı olacaq. Hazırda Brent markalı neft 61 dollardan bahadır. Bu isə manata təzyiqi nisbətən azaldır və hökumətin imkanlarını artırır. Ona görə də, neftin qiymətində artım tendensiyası davam edərsə, birmənalı olaraq, manatın ilin sonuna kimi sabit qalacağını proqnozlaşdırmaq olar. Yox, əgər ucuzlaşarsa, xüsusən də, 50 dollardan aşağı düşərsə, bu halda devalvasiya məsələsi hökumətin antiböhran tədbiri çərçivəsində atacağı ilk addım olacaq”.

Ekspert yumşaq devalvasiyanı da istisna etməyib. Onun sözlərinə görə, Mərkəzi Bank prezidentin tövsiyəsini nəzərə alaraq, ilk addım kimi 2011-ci ildə imtina etdiyi bivalyuta səbətinə qayıda bilər. Həmin səbət 90/10 nisbəti əsasında dollar-avrodan ibarət idi. Sonralar bu mexanizmdən imtina edildi. Böyük ehtimalla həmin nisbət əsasında səbət yenidən bərpa oluna bilər. Sonrakı dövrlərdə xarici ticarət dövriyyəsinin avrozonanın xüsusi çəkisindən asılı olaraq, avronun payı artırıla bilər. Hər bir halda bivalyuta səbəti manatın ucuzlaşmasını şərtləndirəcək.

Ekspert Qubad İbadoğlu isə bildirib ki, artıq manata inam azalıb: “Mərkəzi Bankın bu ilin yanvarın 1-nə olan məlumatına görə, əhalinin banklarda olan əmanətləri 7 milyard 188 milyon manat olub. Onun da 61 faizini və ya 4 milyard 422 milyon manatını milli valyuta ilə, 39 faizini və ya 2 milyard 815 milyon manatını isə xarici valyuta ilə olan əmanətlər təşkil edib. Ötən ilin dekabr ayının göstəricilərinin əvvəlki ayla müqayisəsi göstərir ki, əhalinin milli valyuta ilə olan müddətli əmanətləri 68 milyon manat azalıb, həmin dövrdə əksinə xarici valyuta ilə olan əmanətlər 175 milyon manat artıb. Bu dəyişikliklərdən 2 başlıca nəticə çıxarmaq olar. Birincisi, ölkə əhalisində Azərbaycan manatına olan inam azalmağa başlayıb. Əhali manatla olan əmanətlərini geri çəkməyə başlayıb. İkincisi, əhali tərəfindən banklara yeni qoyulan əmanətlərin çox hissəsi xarici valyutadadır. Əhali hazırda daha çox ABŞ dollarına etibar edir. Çox güman ki, bu tendensiya cari ilin 1-ci ayında da davam edib. Sadəcə, Mərkəz Bank tərəfindən həmin göstəricilər açıqlanmadığna görə hələlik mövcud dəyişikliyin dinamikasını izləmək mümkün deyil. Lakin müşahidələr göstərir ki, artıq manatla olan əmanətlərin azalması prosesi tendesiya xarakteri alıb”.

Ekspert qeyd edib ki, Mərkəzi Bankın 2015-ci ilin yanvar ayının 1-nə olan digər məlumatına görə, ötən ilin dekabr ayında noyabr ayına nisbətdə maliyyə təşkilatlarının depozitlərində də eyni xarakterli dəyişikliklər qeydə alınıb:“Milli valyuta ilə depozitlər azalıb, xarici valyuta ilə artıb. Qeyri-maliyyə təşkilatlarının cəmi depozitləri isə, müqayisə olunan dövrdə ümumiyyətlə aşağı düşüb”.