2026-cı il yanvarın 8-də 240 MVt gücündə “Xızı–Abşeron” Külək Elektrik Stansiyasının istismara verilməsi Azərbaycanın yaşıl enerji siyasətində təkcə yeni generasiya gücünün əlavə olunması deyil, bütövlükdə enerji sisteminin struktur transformasiyasına keçidi ifadə edir.
Layihənin Səudiyyə Ərəbistanının ACWA Power şirkəti tərəfindən icra edilməsi və açılış mərasimində Prezident İlham Əliyevin iştirak etməsi bu stansiyanın iqtisadi məzmunla yanaşı, strateji və siyasi əhəmiyyət daşıdığını da göstərir.
“Mən yaxşı xatırlayıram ki, düz dörd il bundan əvvəl – 2022-ci ilin yanvar ayında bu salonda bu stansiyanın təməlini qoymuşduq. Bu illər ərzində fəal iş aparılmışdır və bu gün biz bu gözəl hadisəni birlikdə qeyd edirik. İlk növbədə, bu stansiyanın tikintisində əməyi keçmiş bütün insanlara, şirkətlərə təşəkkürümü bildirmək istəyirəm, ilk növbədə, investor olan “ACWA Power” şirkətinə, onun rəhbərliyinə. Bu, “ACWA Power” tərəfindən Azərbaycanda inşa edilmiş birinci bərpaolunan elektrik stansiyasıdır, ancaq sonuncu deyil. Şirkətin daha böyük planları var və Azərbaycan dövləti bu planları tam dəstəkləyir. Onu da bildirməliyəm ki, “ACWA Power” şirkəti bu sahədə dünyada aparıcı şirkətlərdən biridir və eyni zamanda, Azərbaycan qurumları ilə əməkdaşlıq əsasında yeni layihələrin icra edilməsində maraqlıdır. O cümlədən ölkəmizdə ilk dəfə inşa ediləcək Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması layihəsini də yenə də bu şirkət investor kimi icra edəcəkdir”, – Prezident İlham Əliyev qeyd edib.
Enerji potensialı: resurs bolluğu sistem çağırışı yaradır
Azərbaycanın təkcə külək enerjisi potensialı 150 giqavatdan çoxdur və bu rəqəm ölkənin mövcud elektrik enerjisi qoyuluş gücünü dəfələrlə üstələyir. Bu fakt onu göstərir ki, Azərbaycan üçün əsas məhdudiyyət enerji resurslarının mövcudluğu deyil, həmin resursların texniki və institusional baxımdan real enerji sisteminə çevrilməsidir.
Quruda və dənizdə, o cümlədən azad edilmiş ərazilərdə günəş və külək elektrik stansiyalarının yerləşmə xəritəsi artıq təsdiqlənib və hazırkı mərhələdə əsas vəzifə enerji mənbələrinin sistemə qəbuletmə imkanlarını genişləndirməkdən ibarətdir.
İnvestor portfeli: qlobal şirkətlər yaşıl enerjidə mövqe tutur
Son illərdə icra olunan layihələr göstərir ki, Azərbaycan yaşıl enerji sahəsində qlobal investorlar üçün cəlbedici platformaya çevrilib və bu maraq artıq konkret layihələrlə təsdiqlənir. 230 MVt gücündə ilk Günəş Elektrik Stansiyası Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Masdar şirkəti tərəfindən inşa edilib, 240 MVt gücündə “Xızı–Abşeron” Külək Elektrik Stansiyasının investoru “ACWA Power” olub, daha bir 240 MVt gücündə iri stansiya isə BP tərəfindən Cəbrayıl rayonunda tikilir.
Bununla yanaşı, Çin və Türkiyə şirkətlərinin də yaşıl enerji layihələrinə maraq göstərməsi bu sahədə investisiya mühitinin təkcə bir region və ya bir kapital mənbəyi ilə məhdudlaşmadığını və çoxşaxəli modelin formalaşdığını göstərir.
Sistemə daxil olacaq güclər: əsas yük ötürmə infrastrukturunun üzərinə düşür
Mövcud dövlət planları çərçivəsində 2030-cu ilə qədər günəş, külək və su enerjisi üzrə 6000 MVt, 2032-ci ilə qədər isə 8000 MVt güc Azərbaycanın enerji sisteminə daxil ediləcək. Bu həcmlər yalnız istehsal baxımından deyil, ötürmə xətləri, yarımstansiyalar və sistemin idarəetmə mexanizmləri baxımından da ciddi modernizasiya tələbi yaradır.
Dövlət başçısının “enerji sisteminin həzm qabiliyyəti” anlayışını xüsusi vurğulaması məhz bu mərhələdə yaranan texniki və institusional çağırışları ifadə edir.
Batareya saxlancı: yaşıl enerjinin balans mexanizmi
Bərpa olunan enerji mənbələrinin payı artdıqca enerji saxlanc sistemləri strateji əhəmiyyət kəsb edir və bu sahə dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Dövlət xətti ilə artıq təxminən 250 MVt gücündə ilk batareya saxlanc sistemləri quraşdırılır, lakin bu həcm kifayət hesab edilmir və gələcəkdə əhəmiyyətli dərəcədə artırılacaq.
Onun sözlərinə görə, qısamüddətli planlar 8 giqavat həcmində enerji istehsalı və balanslaşdırma imkanlarının yaradılmasını nəzərdə tutur, uzunmüddətli perspektivdə isə Azərbaycan elə bir enerji mərkəzinə çevrilməlidir ki, 20, 30, hətta 40 giqavatlıq enerji axınlarını qəbul və ötürmək mümkün olsun.
Dövlət hədəfləri: mərhələli keçid və iqtisadi məntiq
Azərbaycan 2020-ci ildə qəbul edilmiş strategiyaya uyğun olaraq 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisinin qoyuluş gücündə bərpa olunan enerji mənbələrinin payını 30 faizə çatdırmağı hədəfləyib və mövcud proqnozlara görə, bu göstərici 2027-ci ildə artıq 25 faiz səviyyəsinə yüksələcək.
Hazırda icra olunan birinci mərhələ çərçivəsində, yəni 2027-ci ilin sonunadək, təxminən 2 giqavat gücündə BOEM layihələrinin istifadəyə verilməsi planlaşdırılır, sonrakı beş il və daha uzun dövrdə isə əlavə 6 giqavatdan çox gücün sistemə daxil edilməsi nəzərdə tutulur. Birinci mərhələdə yaradılan güclərin əsasən daxili istehlaka yönəldilməsi, sonrakı mərhələlərdə isə iqtisadi səmərəlilik əsas götürülməklə ixrac və data mərkəzlərinin enerji təminatının ön plana çəkilməsi planlaşdırılır.
Regional yaşıl zonalar və su enerjisi komponenti
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları, eləcə də Naxçıvan Muxtar Respublikası “yaşıl enerji zonası” elan edilib və bu regionlar üzrə bərpa olunan enerji resurslarının texniki potensialı Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda 10 giqavat, Naxçıvanda isə 5 giqavat həcmində qiymətləndirilir.
Hazırda su elektrik stansiyalarının ümumi gücü 1444 MVt olmaqla ümumi qoyuluş gücünün 14,7 faizini təşkil edir və 2030-cu ilə qədər bu göstəricinin 1800 MVt-a çatdırılması planlaşdırılır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda fəaliyyət göstərən 38 su elektrik stansiyasının ümumi gücü 307 MVt təşkil edir və “Xudafərin” və “Qız Qalası” layihələrinin istismara verilməsi ilə bu rəqəmin 600 MVt-ı keçəcəyi gözlənilir.
Yaşıl enerji dəhlizləri: daxili transformasiyadan ixraca
Azərbaycan yaşıl enerji siyasətini yalnız daxili balans aləti kimi deyil, regional və Avropa bazarlarına çıxış imkanı yaradan strateji resurs kimi formalaşdırır və bu yanaşma bir sıra beynəlxalq yaşıl enerji dəhlizi layihələrində əksini tapır. Xəzər–Qara dəniz–Avropa, Mərkəzi Asiya–Azərbaycan, Azərbaycan–Türkiyə–Avropa və Azərbaycan–Türkiyə–Gürcüstan–Bolqarıstan marşrutları bu baxımdan əsas istiqamətlər kimi nəzərdən keçirilir.
Əsas məsələ güc yox, sistemdir
“Xızı–Abşeron” Külək Elektrik Stansiyasının istismara verilməsi göstərir ki, Azərbaycan yaşıl enerji siyasətində artıq yeni güclərin yaradılması mərhələsini arxada qoyaraq enerji sisteminin transformasiyası dövrünə daxil olub. Qarşıdakı illərdə bu siyasətin uğuru stansiyaların sayından daha çox ötürmə imkanlarının genişləndirilməsi, enerji saxlanc texnologiyalarının tətbiqi və regional enerji inteqrasiyasının dərinləşdirilməsi ilə müəyyən olunacaq və bu prosesin məntiqi nəticəsi Azərbaycanın regional yaşıl enerji mərkəzinə çevrilməsi olacaq.
