İqlim dəyişikliyindən qaynaqlanan həddindən artıq isti və hava çirkliliyi – özü də qlobal istiləşmənin nəticəsi – səbəbindən bu il dünya əhalisinin təxminən 40%-i təhlükəli ozon çirklənməsinə məruz qalıb. Ozon çirklənməsindən ən çox təsirlənən bölgə Asiya, ardınca Avropa və Şimali Amerika olub.
Elchi.az xəbər verir ki, Avropa Orta Mənzilli Hava Proqnozları Mərkəzinin (ECMWF) bir hissəsi olan Kopernik Atmosfer Monitorinq Xidmətinin (CAMS) təhlilinə görə, yerüstü ozon daha az diqqət çəkən zərərli ikinci dərəcəli çirkləndiricidir; günəş işığı və yüksək temperaturun yaratdığı spesifik çirkləndiricilər arasında kimyəvi reaksiyalar nəticəsində əmələ gəlir.
CAMS təhlili, 2026-cı ildə səkkiz aylıq dövrdə ozon, biokütlə yanğınlarından çıxan tüstü və səhra tozu da daxil olmaqla, transsərhəd hava çirklənməsinin qlobal icmalını təqdim edir və hər qitədə hava keyfiyyətinə təsir edən hadisələri və onların insanlara, dolanışıq vasitələrinə və ətraf mühitə təsirlərini vurğulayır.
Nəticələr göstərir ki, yerüstü ozon insan sağlamlığına, ekosistemlərə və kənd təsərrüfatı məhsullarının məhsuldarlığına zərər verir. Bu il bir sıra amillərin kombinasiyası bir çox bölgələrdə yerüstü ozon konsentrasiyasının artmasına səbəb oldu və bu, dünyada milyardlarla insana təsir etdi.
Qlobal əhalinin 40%-i təhlükəli ozon çirklənməsinə məruz qalsa da, yalnız 5%-i Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının qaydalarına əsasən “yaxşı” kimi təsnif edilən ozon səviyyələrini yaşadı. Asiya ozon çirklənməsindən ən çox təsirlənən bölgə oldu, ardınca Avropa və Şimali Amerika gəlir.
Asiyada sənaye və nəqliyyatdan çirklənmə ilə yanaşı, çoxsaylı təbii prekursor emissiyaları mənbələri il ərzində yüksək ozon səviyyəsinə səbəb oldu. Bu il qitə əhalisinin 60%-i həddindən artıq yüksək ozon səviyyəsinə məruz qaldı.
Bu arada, Avropa əhalisinin 50%-i bu il “zəif” və “çox zəif” ozon səviyyələri ilə qarşılaşdı. Avropada ardıcıl istilik dalğaları yay aylarında əhəmiyyətli dərəcədə ozon məruz qalmasına səbəb oldu. Bu vəziyyət iqlimlə əlaqəli ekstremal hadisələrlə hava keyfiyyəti arasında getdikcə daha güclü əlaqəni vurğulayır.
Şimali Amerikada, qlobal CAMS məlumatlarına əsaslanan əhali tərəfindən ölçülən ozon konsentrasiyaları, qismən də ekstremal meşə yanğınlarından qaynaqlanan ozon prekursor emissiyaları səbəbindən yüksək olaraq qaldı. Qitə əhalisinin üçdə ikisindən çoxu “pis” və ya “çox pis” səviyyədə ozon təsirinə məruz qalıb.
ECMWF-in Baş direktoru Florian Pappenberger qeyd edib ki, aparılan təhlil hava çirkliliyinin sərhəd tanımadığını göstərir.
Meşə yanğınlarından yaranan tüstü, ozon və tozun mənbəyindən minlərlə kilometr uzaqdakı icmalara təsir edə biləcəyini vurğulayan Pappenberger bildirib: “Beynəlxalq ictimaiyyət BMT-nin COP31 iqlim sammitinə hazırlaşarkən, bu nəticələr iqlim dəyişikliyi, hava keyfiyyəti və ictimai sağlamlığın qlobal miqyasda koordinasiyalı fəaliyyət tələb edən, bir-biri ilə sıx bağlı məsələlər olduğunu vaxtında xatırladır.”
CAMS-in direktoru Laurence Rouil də ozon çirkliliyinin atmosfer, iqlim, sağlamlıq və insanların dolanışıq vasitələri arasında sıx əlaqəni açıq şəkildə nümayiş etdirdiyini vurğulayaraq bunları qeyd edib:
“Çirklənmə və dəyişən iqlimimiz nəfəs aldığımız havanın kimyəvi tərkibinə təsir edir, ekosistemlərimizin sağlamlığını müəyyən edir və hətta ərzaq istehsalı imkanlarımıza da təsir göstərir. Eyni zamanda, hava çirkliliyi milli sərhədlər tanımır. Meşə yanğınlarından yaranan tüstü, biomassanın yanması nəticəsində yaranan emissiyalar və Böyük Səhradan gələn toz buludları minlərlə kilometr məsafə qət edərək mənbəyindən uzaqdakı icmalara təsir edə bilər. Bu vəziyyət, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə tədbirləri ilə yanaşı, hava keyfiyyəti ilə bağlı təcili və sübutlara əsaslanan qlobal fəaliyyətə ehtiyac olduğunu vurğulayır.”
Şayəstə
