İqtisadi, siyasi və əxlaqi sistemləri dəyişin

İlqar Hüseynli

“Süni qiymət artımı”, “spekuliyasiya”, “möhtəkirlər” kimi ifadələr sovet dövrünə aid və köhnəlmiş ifadələrdir. Bu fikirləri indiki duruma aid edənlər hələ də təfəkkürcə dəyişməyən insanlardır. Ümumiyyətlə bazar iqtisadi sistemlər və qanunlar üzərindən tənzimlənir. Burda infilyasiya,devalvasiya və.s. kimi faktorlar önəm kəsb edir.
Devalvasiya-pul vahidinin qızıl məzmununun rəsmi azalması, yaxud milli valyutanın qızıla, gümüşə, xarici valyutaya görə məzənnəsinin aşağı düşməsi deməkdir. Müasir şəraitdə termin stabil valyutalara nisbətən enən milli valyutada işlənilir.
İnflyasiya dedikdə əmtəə və xidmətlərin qiymətlərinin ümumi artımı formasında təzahür olunan tələb və təklifin tarazlığının pozulması başa düşülür. Lakin bu o demək deyildir ki, inflyasiya dövründə bütün qiymətlər artır. Bəzi əmtəələrin qiymətləri arta, digər əmtəələrin qiymətləri isə sabit qala bilər, bəzi əmtəələrin qiymətləri surətlə, digər əmtəələrin qiymətləri isə xeyli ləng arta bilər.
Qiymətlərin artım sürətindən asılı olaraq inflyasiyanın üç növü var:
1.Mülayim (sürünən) inflyasiya
2.Sürətli (dördnala çapan) inflyasiya
3.İfrat (hiper) inflyasiya.
İl ərzində qiymətlər 10% dən 200%-ə qədər artarsa ölkədə sürətli inflyasiya yaranacaqdır. Belə infilyasiya iqtisadiyyatda ciddi gərginlik yaradır. Ən azından ölkənin maliyyə kredit sahəsinə ciddi təsir göstərir. Ölkəyə investisiya qoyuluşu azalır. Sürətli inflyasiyada kağız pul qiymətdən düşür, istehlak şeylərinin xidmətlərin dəyəri əhalinin pul gəlirlərini qabaqlayır
Məhz hal hazırda ölkəmizdə baş verən hadisə məhz sürətli infilyasiyadır və fəsadlarsız ötüşməmək ehtimalı böyükdür. Məhz bazar bu faktorların təsinrindən asılı olduğu üçün qiymətlərin qalxması sahibkarların da müflüs olmamasını zəruri edən addımdır. Yəni sahibkar buna getmək zorundadır. İqtisadi İnkişaf Nazirliyi və ya digər dövlət qurumları tərəfindən aparılacaq hər hansı antiinhisar tədbirlərinin heç bir iqtisadi və hüquqi əsası yoxdur və hesab edirəm ki buna hər hansi sərf ediləcək əmək mənasız olacaq.
Amma vəziyyətdən çixiş yolu da tükənmiş deyil. Nədir çıxış yolu?
Bazara daha da dəhşətli dərəcədə təsir göstərən,bahaçılığı əbədi stimullaşdıran faktor-Monopoliya və azad bazar rəqabətinin olmaması, korrupsiya,qeyri şəffaf və qeyri liberal Gömrük sistemi.

Sadaladığım faktorlar əsas amillərdən hesab olunur və burada siyasi sistemlər, demokratiya və insan haqları konteksləri də əhəmiyyətli rol oynayır.
Əgər Azərbaycan hakimiyyəti və müvafiq dövlət qurumları özündə güc tapıb əsas məhsulların İdxaldan asılı vəziyyətdə olduğunu dərk edərək yuxarıda sadaladığım problemləri aradan qaldırmış olarsa, inanın ki, idxal olunan məhsulların qiymətini əvvəlki qiymətlərdən də azı 2 dəfə ucuzlaşdırmaq mümkün ola bilər.Yəni sadə bir misalla fikirlərimi bitirmək istəyirəm. Azərbaycanın Qusar rayonunda manatın qiyməti düşməzdən əvvəl 1 kq banan 2 m 30 qəpiyə olduğu halda, ondan 10 km məsafədə Dağıstanın Məhərrəmkənd kəndində 60 qəpiyədir. Əgər biz Qusarda bananı 80 qəpiklə ala bilsəydik və onun üzərinə bu günkü 32% artımı əlavə etsək bu halda belə qiymət 1m 05-1m.10 qəpik arasında ola bilərdi. Amma monopoliya və idxala təsir göstərər qanunsuz faktorlar bizə indiki halda bananı 3 manatdan yxarı almaq məburiyyətində qoyacaq.
Ona görə də hörmətli MM deputatları,hörmətli Xalqım,yaddan cıxarın “Süni qiymət artımı”,”spekuliyasiya”,”möhtəkirlər” kimi ifadələri.İqtisadi,Siyasi və əxlaqi sistemləri dəyişin, ölkəyə real demokratiya və real idarəetmə ənənələrini idxal edin. O zaman bundan hər bir Azərbaycanlı qazana biləcək!