Asan müqayisələr ilə mürəkkəb görünən siyasi təzahürlərin əsl səbəblərinə aydınlıq gətirən izahatlar bəzən minlərlə insanı qərəzli və təhlükəli manipulyasiyaların təsirindən sığortalayıb. Məhz bu səbəbdən də siyasi maarifçilik işi müxtəlif təzyiqlərə rəğmən bütün dövrlərdə öz praktiki aktuallığını qoruya bilib. Şübhəsiz ki, siyasi münasibətlərdən danışan zaman “müxalifətçilik” məfhumu ətrafında dolaşan şayiələrin sayı ən azından “iqtidar” məfhumu ətrafında dolaşan şayiələr qədərdir. Dövlət və dövlətçiliyə real təhdid yaratmayana qədər sabit demokratik ənənələrin formalaşması naminə bu cür vəziyyətə bəlkə də dözmək olar. Bəzilərinin “siyasi şıltaqlıqları” qırmızı cizgiyə çatan zaman isə dövlətin müdaxiləsi artıq qaçılmaz və zəruridir.
Hətta şanslı insanlar belə ən azından baxdıqları filmlərdən bilirlər ki, qohum və ya yaxın çevrədə mütləq bir “canıyanan” xəstə tapılacaqdır. Bu cür “xəstələr” sənə həqiqətən də faydalı hesab olunacaq heç bir konkret iş görməzlər. Əksinə öz “vay-vayları” ilə yaşadığın problemə “yük”, daha tünd rənglər və bədbin emosiya qatacaqlar. Əlbəttə ki, “canıyanan”lığa yoluxmuşların yaxşı niyyəti olmaz və qısa müddətdən sonra ifşa olunduqları üçün hər kəs onlardan uzaqlaşmağa çalışır.
Əsl niyyətləri ifşa olunandan sonra isə bu cür insanların təkrar “sosiallaşma” və fərdi aktuallığın bərpa olunmasına ümidləri yalnız yeni qalmaqallı situasiya ilə bağlı olur. Çünki sağlam və sabit şəraitdə “canıyanan” üçün səbəb qalmır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, istənilən cəmiyyətdə qeybətin yayılmasının əsas səbəblərindən biri də məhz sözügedən amildir. Hər-hansı bir süni qalmaqal və çətinlik yaranan kimi siyasətdə cəmiyyət üçün faydasız “canıyananlıq” ustaları dərhal peyda olunur. Beləliklə, nəzərə almalıyıq ki, siyasi qalmaqalı “canıyananlıq” ustaları oyandırır və hərəkətə gətirir.
Dünya dövlətlərinin, eləcədə Azərbaycanın siyasi tarixinə müraciət etsək açıq şəkildə görə bilərik ki, radikal müxalifətçilik sosial-psixoloji fenomen hesab olunan “canıyananlığın” bəzi keyfiyyətlərini çox gözəl mənimsəyib və onlardan məharətlə istifadə edir. Etiraf olunmalıdır ki, sosial şəbəkələr sayəsində siyasi analitika uğurla məişət qeybəti səviyyəsinə qədər endirilib. Mövcud obyektiv reallıq isə siyasətdə “canıyanma” aludəçiliyini daha da inkişaf etdirib.
“Canıyananlıq” irrasional müxalifətçiliyin artıq şərti “valyutasına” çevrilib. Hətta iqtisadçı olmayan insan belə yaxşı bilir ki, valyuta alış-veriş, ödəniş və yığım vasitəsidir. Eyniliklə məsuliyyətsiz demaqoq heç bir konkret iş görmədən sadəcə öz “canıyananlığını” kütləyə sataraq siyasətdə özünə yer qopardır və ucuz rəğbət qazanmağa çalışır. Bununla da “canıyananlıq” populist demaqoqların əsas “valyutasına” çevrilmiş olur. Diqqət yetirin, siyasətdə “canıyananlıq” ustalarının səsini eyniliklə məişətdə olduğu kimi, yalnız hansısa çətinlik yaşanan zaman eşitmək olur. Təsadüfi deyil ki, demaqoqların “canıyananlığı” əsasən dünya enerji bazarında neftin qiymətinin ucuzlaşması, hansısa konkret ölkə ilə münasibətdə yaranan anlaşlmazlıq, ərzaq bazarında qiymətlərin dəyişilməsi və digər bu kimi hallar yaşanan zaman eşidilir. Bu kimi hallar olmayanda isə mütləq olaraq hansısa süni qalmaqal yaradılmalıdır. Süni hisslər isə saxta pul kimidir: faydası yoxdur, ancaq istifadə etməyə cəhd etsən özünə və qarşındakı insana zərər vermiş olarsan.
Populist siyasətçinin ifadəsində “canıyananlıq” nə yardım etmək istəyinin, nə də ki, səmimiyyətin əlamətidir. “Canıyananlıq” sadəcə banal emosional manipulyasiyanın təzahürüdür. Hər bir məsuliyyətli vətəndaş bu sadə siyasi həqiqəti mütləq bilməlidir ki, qərəzli manipulyasiyanın alətinə çevrilməsin. Heç də istisna olunmur ki, məhz bu cür “canıyananlıq” həvəskarları ucbatından Azərbaycanda müxalifətçilik institutu ilə bağlı neqativ ictimai stereotip formalaşıb. “Müxalifət” məfhumu uzun illər ərzində ölkəmizdə uğur, yardım etmək potensialı, peşəkarlıq və dövlətə sədaqət kimi amillər ilə assosiasiya olunmadığı üçün əhalinin mütləq hissəsi tərəfindən “müxalifət” məhz “kölgə” siyasətinin təzahürü kimi qəbul olunurdu. Nə qədər qəribə səslənsə də yalnız hökumətin siyasi partiyalarla bağlı apardığı islahatların nəticəsində müxalifət institutu sözügedən kölgədən çıxa bildi, həmçinin bir siyasi partiyanın müxalifətçilik ilə bağlı inhisarçılığına son qoyuldu.
Populist “canıyananlıq” həvəskarları sayəsində müxalifətçilik institutu Azərbaycanda ictimai etibarını itirmişdi və məzmun baxımından deqradasiyaya uğramışdı. Peşəkar və ideoloji məzmununu itirmiş müxalifət daha çox virtual dünyanın sosial şəbəkələrində fəaliyyət göstərən təəssübkeşlər klubuna bənzəyir. Amorf ideya ətrafında xəstə ambisiyalı insanları birləşdirən bu virtual klubunun yeganə təyinatı da məhz təxribatdır.
Təsadüfi deyil ki, özlərini sözügedən düşərgəyə aid edən demaqoqların ritorikasında ən çox təsadüf olunan ifadə məhz “təəssübkeşlikdir”. Sadalanan keyfiyyətlərin peşəkar və demokratik müxalifətçiliyi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. İdeoloji təəssübkeşliyin isə dini fanatizm ilə heç bir fərqi yoxdur. “Müxalifət olmalıdır, bu, normaldır. Hər bir demokratik ölkədə olduğu kimi, bizdə də əlbəttə ki, bütün bu azadlıqlar var. Amma bir şey olmamalıdır – dövlətə müxalifətdə olmaq olmaz, dövlətçiliyə müxalifətdə olmaq olmaz”, – Prezident İlham Əliyev. Prezidentin bu cür siyasi baxışları funksional baxımından peşəkar və konstruktiv, həmçinin məzmun etibarı ilə demokratik müxalifət institutuna iddialı olan bütün tərəfləri “acımaq” aludəçiliyindən imtina edərək sağlam cəmiyyət naminə dövlətin ətrafında birləşməyə dəvət edir. Son bir neçə il ərzində aktiv şəkildə təşviq olunan siyasi dialoq mühiti də dövlət başçısının sözügedən yanaşmasının bilavasitə təzahürüdür.
Politoloq Asif Adil
