Musiqi yalnız eşidilən səslərdən ibarət deyil, həm də o səslərin arasındakı sükutun, dərin milli ruhun və böyük bir zəhmətin vəhdətidir.
Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü, Respublika və Beynəlxalq müsabiqələr laureatı, gənc bəstəkar Vəfa Bağırzadə Yurd.Media-nın suallarını cavablandıraraq musiqi dünyasının görünməyən çətinlikləri, sükutun musiqidəki gücü və yeni nəsil musiqiçi profili barəsində fikirlərini bölüşüb. Elchi.az müsahibəni təqdim edir.
— Vəfa xanım, hər il onlarla bəstəkar məzun olur, amma niyə çox azı tanınır? Problem təhsildədir, yoxsa gənclərdə?
— Əvvəlcə bildirmək istəyirəm ki, Azərbaycanda çox güclü və dərin köklərə malik bir bəstəkarlıq məktəbi mövcuddur. Üzeyir bəyin formalaşdırdığı bu məktəb bu gün də öz ənənələrini yaşadır, hər nəsildən istedadlı gənc bəstəkarları yetişdirir və onların yaradıcılıq potensialını zənginləşdirir… Müasir dövrdə də bəstəkarlar Milli Konservatoriyada və Bakı Musiqi Akademiyasında əsaslı akademik musiqi təhsili alır, klassik janr və formaların incəliklərinə dərindən yiyələnir və bu bünövrə əsasında öz əsərlərini yaradırlar… Lakin İlk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, bəstəkarlıq yalnız akademik bilik və diplom deyil, eyni zamanda fərdi üslubun formalaşdırılması, davamlı axtarışlar və gərgin yaradıcılıq zəhməti tələb edən bir yoldur. Çox vaxt gənc bəstəkarlar təhsil illərində mənimsədikləri qəliblərdən kənara çıxa bilmir, öz üslublarını yarada bilmirlər ki, bu da onların əsərlərinin seçilməməsinə və diqqətdən kənarda qalmasına gətirib çıxarır.
Digər mühüm məqam maddi amillərlə bağlıdır. Kamera-instrumental və kamera-vokal, eləcə də simfonik və daha iri həcmli əsərlərin ifası və təqdimatı, mahnıların aranjemanı, ifaçıların cəlb olunması və onların qonorarla təmin edilməsi kimi məsələr ciddi maliyə məsaiti tələb edir. Maddi dəstək və sifariş mexanizmlərinin zəifliyi səbəbindən bir çox əsər ifa olunmadan qalır. Halbuki əvvəlki dövrlərdə dövlət sifarişləri sistemi mövcud idi və bəstəkarlar konkret janrlar üzrə — simfoniyalar, kantatalar, kamera əsərləri və s. — yazmağa sövq olunurdu. Bu, həm yaradıcılığın inkişafına, həm də müəlliflərin tanınmasına xidmət edirdi. Müasir dövrdə bu cür sistemli sifarişlərin olmaması bəstəkarların fəaliyyətini xeyli məhdudlaşdırır.
Medianın və kütləvi informasiya vasitələrinin rolu da burada xüsusi qeyd olunmalıdır. Bu gün akademik musiqi və bəstəkar yaradıcılığı mediada kifayət qədər işıqlandırılmır, təbliğat zəif aparılır. Televiziya, radio və rəqəmsal platformalarda daha çox kommersiya yönümlü, bəsit musiqi məhsullarına üstünlük verilir. Nəticədə cəmiyyətin zövqü də bu istiqamətdə formalaşır və ciddi musiqi arxa planda qalır. Halbuki media düzgün istiqamətləndirilsə, yeni adların tanıdılmasında və dinləyici auditoriyasının formalaşmasında çox güclü vasitəyə çevrilə bilər.
Eyni zamanda, bəstəkarların yaradıcılığına konkret istiqamətlər üzrə tələblərin qoyulması da vacibdir. Xüsusilə tədris sahəsi üçün nəzərdə tutulan əsərlərin — uşaqlar üçün xrestomatiyalar, preludiyalar, fuqalar, etüdlər və digər pedaqoji repertuarın yazılması həvəsləndirilməlidir.. Bu cür əsərlərin tədris proqramlarına daxil edilməsi həm gənc ifaçıların milli repertuarla yetişməsinə xidmət edər, həm də bəstəkarların adlarının erkən yaşdan tanınmasına şərait yaradar. Bu, həm də davamlı bir dövriyyə yaradar: əsər yazılır, ifa olunur, tədrisə daxil edilir və beləliklə müəllif unudulmur.
Digər tərəfdən, müasir dövrdə bəstəkar yalnız yaradıcılıqla kifayətlənməməli, həm də özünü təqdim etməyi, tanıtmağı bacarmalıdır. Sosial media, layihə fəaliyyəti və beynəlxalq platformalar artıq yaradıcının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Rəqabətin yüksək olduğu bir mühitdə həm istedad, həm də düzgün təqdimat paralel şəkildə inkişaf etməlidir.
Nəticə etibarilə, bəstəkarların az tanınması təkcə fərdi səbəblərlə deyil, həm də sistemli problemlərlə bağlıdır: sifariş mexanizmlərinin zəifliyi, medianın passivliyi, maddi çətinliklər və tədris-repertuar siyasətinin yetərincə inkişaf etməməsi. Bu sahədə kompleks yanaşma və məqsədyönlü addımlar olmadan ciddi dəyişiklik əldə etmək çətindir.
— Hazırkı musiqi təhsili sistemi müasir dünya standartlarına cavab verən kadr yetişdirə bilirmi? Nəyi dəyişmək istərdiniz?
— Təhsil çoxqatlı və mürəkkəb bir sistemdir; burada professor, müəllim və tələbə münasibətlərindən başlayaraq idarəetmə mexanizmlərinə qədər saysız-hesabsız suallar və müxtəlif yanaşma tərzləri mövcuddur. Bu baxımdan musiqi təhsilini yalnız bir istiqamətdən qiymətləndirmək düzgün olmaz.
Lakin bugünkü reallıqdan yanaşdıqda, sistemin müasir dünya standartlarına cavab verməsi məsələsi bir neçə mühüm məqamı özündə birləşdirir.
Hazırkı təhsil sistemi fundamental akademik bazanı qoruyub saxlayır, lakin kadr hazırlığında çoxşaxəli yanaşmanın çatışmazlığı hiss olunur. Müasir musiqiçi artıq yalnız öz alətində mükəmməl ifa edən və ya nəzəri biliklərə yiyələnmiş şəxs deyil; o, eyni zamanda texnologiya ilə işləməyi bacaran, özünü təqdim etmə və özünü idarəetmə bacarıqlarına malik olmalıdır.
Dəyişdirilməsini zəruri hesab etdiyim əsas məqamlar isə aşağıdakılardır:
– Musiqi təhsili yalnız kağız üzərində məhdudlaşmamalıdır. Tədris proqramlarına peşəkar not proqramları (Sibelius, Finale, Dorico), səs yazısı texnologiyaları və rəqəmsal musiqi menecmenti daha dərindən inteqrasiya olunmalıdır. Tələbə ali təhsilini başa vurarkən öz əsərini və ya ifasını müasir standartlara uyğun şəkildə hazırlamağı və təqdim etməyi bacarmalıdır.
– Bununla yanaşı, xüsusilə bəstəkar üçün əl yazısı ilə not yazma vərdişi də fundamental bacarıqlardan biri kimi qorunmalıdır.Çünki bu, musiqi təfəkkürünün daha sistemli və dərin formalaşmasına xidmət edir.
– Klassik ənənələr dəyişməz dəyərdir, lakin tədris prosesində müasir bəstəkarlıq texnikalarına, XX–XXI əsr musiqisinin təhlilinə daha geniş yer verilməlidir. Tələbələr yalnız keçmişin şah əsərlərini deyil, həm də dövrün nəbzini əks etdirən yeni cərəyanları öyrənməli, yaradıcılıq eksperimentlərindən çəkinməməlidirlər.
Dünya standartlarına çatmağın ən effektiv yolu beynəlxalq mühitə inteqrasiyadır. Yerli mütəxəssislərin beynəlxalq festivallarda, ustad dərslərində və elmi konfranslarda iştirakı fərdi təşəbbüsdən çıxarılaraq sistemli dövlət və təhsil proqramları çərçivəsində həyata keçirilməlidir.
Eşitdiyimə görə, artıq Qarabağ Universitetində və Milli Konservatoriyada bu yeniliklərə imza atılır və tədris proqramlarına bu müasir yanaşmalar artıq daxil edilir.
— Bu gün Azərbaycanda akademik musiqi ilə məşğul olmaq fədakarlıqdır, yoxsa bu sahədə gələcək qurmaq üçün real imkanlar var?
— Bu gün musiqiçi həyatı yaşamaq heç də asan deyil. Xüsusilə ciddi, akademik musiqi ilə məşğul olanların üzləşdiyi çətinliklər, yüngül estrada və ya “şou” mühitində fəaliyyət göstərənlərlə müqayisədə daha ağırdır. Şou dünyasında tanınmaq, populyarlıq qazanmaq, maddi gəlir əldə etmək və müxtəlif titullara sahib olmaq nisbətən daha əlçatandır. Bəzən müəyyən maddi imkanlar hesabına televiziya və media vasitəsilə qısa müddətdə “ulduz” statusu qazanmaq mümkündür və bu sahədə ciddi seçim və ya meyarlar hər zaman gözlənilmir.
Əsl musiqidə isə vəziyyət başqa cürdür. Həm pul qazanmaq çətin, həm də əsərin ifaçısını və ya orkestr heyətini qane edəcək maddi maraq olmadıqda əsərin ifası müşkül məsələyə çevrilir.
Ona görə də bu sahədə gələcək qurmaq istəyən adam təkcə bəstəkarlıqla kifayətlənə bilmir.
Bəstəkarlar adətən əlavə sahələrdə işləyərək gəlir əldə edirlər. Ən çox pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olurlar – musiqi məktəblərində, kolleclərdə, universitetlərdə dərs deyirlər. Lakin təəssüf ki, bu gün bəstəkarlıq ixtisası üzrə məzunların bir qismi hətta musiqi məktəblərində belə iş tapa bilmir. Çünki vakansiyalar yoxdur.
Mən hesab edirəm ki, bütün musiqi məktəblərində bəstəkarlıq istiqaməti üzrə, ən azı fakültativ əsasda, iş imkanlarının yaradılması vacibdir. Bu, həm gənc mütəxəssislərin işlə təmin olunmasına, həm də yeni nəsil bəstəkarların formalaşmasına töhfə verə bilər. Eyni zamanda bəstəkar yalnız yaradıcı şəxs deyil, həm də musiqi nəzəriyyəsi, solfecio, orkestrləşdirmə, harmoniya və musiqi ədəbiyyatını, tarixini dərindən bilən bir mütəxəssisdir. Buna görə də bu fənlərin tədrisində iştirak etmələri tamamilə məntiqlidir. Keçmiş təcrübədə də bəstəkarlar yalnız ixtisas dərslərini deyil, eyni zamanda nəzəri fənləri də tədris ediblər. Çünki bəstəkar həm də nəzəriyyəçi və musiqişünasdır.
Ümid edirəm ki, bu istiqamətdə mövcud problemlər zamanla öz həllini tapacaq.
Digər tərəfdən toy, tədbir və müxtəlif kommersiya layihələrində fəaliyyət göstəriən bəstəkarlar da var, baxmayaraq ki, bu artıq akademik sahədən bir qədər kənardır.
Düzdür, tədbirlər, layihələr, müsabiqələr olur, amma bunlar davamlı deyil. Yəni sən plan qurub deyə bilmirsən ki, bu sahədə sabit gəlirim, stabil fəaliyyətim olacaq. Daha çox öz hesabına, öz gücünə işləyirsən.
Yəni reallıq budur ki, əksər bəstəkar üçün akademik musiqi əsasən yaradıcılıq sahəsi kimi qalır, əsas gəlir isə başqa istiqamətlərdən gəlir. Bu da göstərir ki, sistem tam qurulmadığı üçün insan özünü çoxşaxəli şəkildə təmin etməyə məcbur qalır.
— Müasir bəstəkarlarımız milli köklərdən qopmadan yenilik edə bilirlərmi? “Yurd harayı”ndakı o milli ruhu qorumaq bu gün niyə çətinləşib?
– Bəli, müasir bəstəkarlarımız milli köklərdən qopmadan yenilik edə bilirlər və etməlidirlər də. Çünki kökü olmayan ağac quruduğu kimi, kökü olmayan musiqi də tez unudulur. Milli musiqi bizim kimliyimizdir, onun üzərində qurulan yenilik isə həmin kimliyin davamıdır. Bu miras bizə Üzeyir bəydən qalıb. Bilirik ki, O, Şərq muğam təfəkkürünü Qərb harmoniyası ilə birləşdirərək elə bir üslub yaratdı ki, bu gün də bütün Azərbaycan bəstəkarları üçün istiqamətverici məktəbdir.. Bu ənənə sonrakı nəsillərdə Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Arif Məlikov, Vasif Adıgözəlov, Vaqif Mustafazadə, Tofiq Quliyev, Rafiq Babayev kimi görkəmli bəstəkarların yaradıcılığında da davam etdi. Onlar milli lad sistemini qoruyaraq onu yeni formalarla zənginləşdirdilər…
Bu gün də bu proses davam edir, amma bir az daha çətinləşib. Çünki qloballaşma var, informasiya çox sürətlidir, musiqi zövqləri dəyişib. Rəqəmsal platformalar və kommersiya musiqisi daha çox yayılır, buna görə də dərin, milli düşüncə tələb edən əsərlərin geniş auditoriyaya çıxması bəzən çətin olur. Eyni zamanda süni intellekt texnologiyalarının inkişafı da musiqi sahəsinə təsir edir – artıq musiqi yaratmaq, aranjiman etmək və yaymaq daha asanlaşıb. Bu isə bir tərəfdən imkanlar yaratsa da, digər tərəfdən fərdi bəstəkar düşüncəsinin, canlı yaradıcılıq ruhunun fərqlənməsini daha da vacib edir.
Buna baxmayaraq, əsas məsələ milli musiqi təfəkkürünün mahiyyətini qorumaqdır – texnologiya dəyişir, forma dəyişir, amma ruh və intonasiya yaddaşı yaşamalıdır.
— Musiqidə səsdən çox sükutun vacib olduğu deyilir. Vəfa Bağırzadənin musiqisində sükut nəyi ifadə edir?
– Dahi Avstrya bəstəkarı V.A. Motsart deyib ki, “Musiqi notlarda deyil, aralarındakı səssizlikdədir.”
Əgər notlar musiqinin bədəni, sükut isə onun ruhudursa, onda musiqi yalnız səslə yox, məhz bu iki anlayışın vəhdətində yaşayır. Çünki səs bizə hekayəni danışır, sükut isə həmin hekayənin içinə daxil olub onu hiss etməyimizə imkan verir. Sükut emosiyanın “iç səsi”dir – dinləyicini melodiyanın xaricinə yox, onun dərinliyinə aparır. Bu baxımdan sükut musiqini dayandırmır, əksinə onu daha dərinləşdirir. O, dinləyiciyə eşitdiklərini “daxildə tamamlaması” üçün zaman verir. Bəzən ən təsirli an məhz musiqinin bitdiyi və sükutun hisslə davam etdiyi andır.
Con Keycin “4’33” əsəri bu yanaşmanın ən bariz nümunələrindəndir. Pianoçu səhnəyə çıxıb pianonun qapağını açsa da, 4 dəqiqə 33 saniyə boyunca sükutunu qoruyur. Bu müddətdə dinləyici ətrafdakı hər bir xışıltını, nəfəs səsini və mühitin özünü musiqi kimi dərk etməyə başlayır. Deməli, sükut sadəcə səsin yoxluğu deyil, dinləyicini musiqinin dərinliklərinə və anın gerçəkliyinə aparan ən qısa yoldur.
Mənim musiqimdə sükut ifadə olunmayan hisslərin davamıdır. O, sözlərin aciz qaldığı və səslərin yetmədiyi yerdə mənanı tamamlayır və dinləyiciyə musiqini daha dərin hiss etmək imkanı verir.
